Soft power – subtelnie i skutecznie

AAA

Agnieszka Słodownik

Program Fulbrighta daje wgląd w pojęcie „soft power” – wykalkulowanej ekspansji politycznej, pod przykrywką rozpowszechniania wartości danego państwa.

Amerykanin na dachu (świata)

Na południu Francji ekspaci to młodzi wagabundzi płynący lekko przez życie, wśród których modne jest nicnierobienie i inne nudne formy eskapizmu. W Dubaju obserwujemy ordynarny lans w klubach rodem z fabryki, bez duszy i klimatu. Jednostki wirujące na orbicie średniości. Społeczność ekspatów w Katmandu to inna para kaloszy. Stolica Nepalu zalewa falą inteligentnych, kwestionujących utarte szlagiery, ostrych jak brzytwy, młodych ludzi.

Wielu z nich to Amerykanie. Inteligentni, światli jankesi? Szokujące. Biegle mówią po nepalsku. Posługują się sanskrytem. Młodzi, jeszcze przed magisterium. Z rzadka jakiś 30-letni doktorant. Czasem i profesor. Jeden za drugim okazują się stypendystami amerykańskiej Fundacji Fulbrighta. Według statutu organizacja ta ma na celu umożliwienie wzajemnego poznania i porozumienia pomiędzy obywatelami Stanów Zjednoczonych i innych krajów, umożliwiając dialog idei, wiedzy, umiejętności i doświadczeń w ramach naukowej i kulturalnej wymiany. Misję tę realizuje, przyznając Amerykanom granty na wyjazdy zagraniczne obejmujące prawie cały świat oraz goszcząc przedstawicieli innych nacji na uczelniach w Stanach. Badania przeprowadzane są w ramach szerokiego spektrum dziedzin nauk humanistycznych, społecznych, inżynieryjnych i ścisłych. Beneficjentami programu są osoby na różnym szczeblu hierarchii naukowej: począwszy od studentów z licencjatem, przez doktorantów, skończywszy na nauczycielach.

Wybrańcy, a jest ich niewielu, mają prawo czuć satysfakcję. Pełna nobilitacja. Eli, jeden z amerykańskich stypendystów (nauki polityczne) wylądował w Nepalu podług klucza „ustrój polityczny”.

Eli, chcąc studiować struktury rządowe w tzw. kraju rozwijającym się, otworzył mapę świata, by sprawdzić, który kraj się demokratyzuje. Tak trafił na Nepal.

W Katmandu znalazł się z  garścią ciuchów i walizką książek. „Przyjechałem studiować przemiany ustrojowe z monarchii do demokracji i proces tworzenia nowej konstytucji. Miałem głęboką potrzebę poznania, jak funkcjonuje polityka poza USA, poznania innej kultury, wyjścia z ciepłych domowych kapci i wrzucenia się w nieznany kontekst. Po zakończeniu badań dostałem pracę w organizacji pozarządowej Carter Center i zostałem w Nepalu. Wszystko dzięki stypendium Fulbrighta”.

„Stypendium dało mi wolność” – mówi Kathryn, amerykańska studentka badająca w Nepalu programy zachowania dziedzictwa kulturowego. „Miałam mnóstwo czasu, by nauczyć się nepalskiego i zdobyć wgląd w dziedziny poza tematem moich badań: konflikt zwolenników monarchii z maoistami, historię Nepalu. Zaoszczędziłam tyle, aby móc pracować jako wolontariuszka dla dwóch nepalskich organizacji pozarządowych. Myślę, że główną siłą tego programu jest fakt, iż pozwala on stypendystom rozwijać się w nieoczekiwanym kierunku oraz pozyskiwać umiejętności i wiedzę, na które w innym wypadku nie byłoby miejsca”.

Rok badań kończy się zazwyczaj otwartą dla publiczności prezentacją wyników i dyskusją. Poza tym studenci muszą napisać krótki raport podsumowujący ich pracę. Pytam Kathryn, jaki wkład dla nauki ma dwudziestostronicowa rozprawa składana na koniec stypendium. „Nieduży. Nie sądzę, by moje badania, bez poświęcenia im dodatkowej dozy pracy i uwagi, przyczyniły się istotnie do poszerzenia stanu wiedzy. Nie jest jednak rozsądne oczekiwać od młodszych z nas poważnych publikacji akademickich. Rok stypendium jest jak rozbiegówka. Doktoranci mają większe pole do popisu, my uczymy się uczyć, zdobywamy kompetencje językowe i kontakty”.

Eli: „Nie wyprodukowałem treści zasługujących na Nobla, ale zebrałem pokaźną ilość wiedzy o tym, jak funkcjonuje demokratyzujące się państwo i nauczyłem się, jak robić badania w terenie. Wiedza, której nie dałaby mi żadna instytucja ani uniwersytecka aula”.

Obracając się w towarzystwie młodych stypendystów, szybko czuję się oczarowana ich poziomem otwartości, wiedzy, nawet językiem, którym się posługują. W ich angielskim nie pada co chwila „you know”, tylko faktyczne rzeczowniki.

Idea wymiany kulturowo-naukowej wygląda pięknie, wzniośle i szlachetnie. Po raz pierwszy od pobytu w nowojorskiej Junior High School rozbija się we mnie stereotyp o Amerykanach.

Odzywa się też jakaś tęsknota za wyrżniętą w Polsce starą inteligencją. I nagle z ust któregoś stypendysty pada żartobliwe: „No wiesz, ale my też jesteśmy szpiegami”. W tym miejscu wkracza teoria spiskowa.

Klub amerykański w Katmandu

Z jednym z fulbrightowców umawiam się w Klubie Amerykańskim nazywanym potocznie „Phora”. To teren w samym środku Katmandu, otoczony wysokim murem. Zawsze myślałam, że to teren wojskowy. Umiejscowiony jest na otwartej zielonej przestrzeni miasta – towar deficytowy w Katmandu. Otoczony strażą z bronią palną. Armia maoistyczna ciągle przechadza się po mieście z karabinami i choć uważa się ją za lokalną, to wciąż sztywnieję na jej widok. Żeby wejść do „Phory” muszę:

a. zostać zaproszona,
b. przejść przez detektor metali,
c. pokazać zawartość torby,
d. na czas wizyty oddać ochronie paszport.

Pozostawiam za murem hordy glue-kids wąchające klej ze swoich torebek. Dzieciaki utytłane w kurzu, zasmarkane usiłują wciskać białym pocztówki za kilka nepalskich rupii. Wkraczam do raju: Amerykanie pykają sobie w tenisa, taplają się w basenie i piją amerykański browar. Tu zawsze jest prąd i woda, podczas gdy w Katmandu Właściwym normą jest dawkowanie prądu (czyli też internetu) i zimna woda. Jeżeli w ogóle jest. Obrazek ten czyni poważną rysę na właśnie powstałym pozytywnym wizerunku USA.

Żeby dostać stypendium Fulbrighta trzeba być cierpliwym. Procedura trwa miesiącami. Nawet rok. W obu przypadkach: Amerykanów i nie-Amerykanów. Wypełnienie niekończących się formularzy. Rozpisanie projektu badawczego. Zdobycie z uczelni listów polecających. Czasem przejście weryfikacji znajomości obcego języka. Wybór kraju docelowego musi być przemyślany. W przypadku nie-Amerykanów planowana praca musi być dobrze osadzona w kontekście amerykańskim. Po skompletowaniu i dostarczeniu dokumentacji delikwent, o ile spełnia wszystkie wymogi formalne, zostaje zaproszony na spotkanie z komisją egzaminacyjną. Profesorowie z danej dziedziny oraz byli stypendyści przepytują, a bywa, że atakują tezę. Aplikant ma się obronić. Po spotkaniu komisja wystawia ocenę od 1 do 5, gdzie 1 i 2 to rekomendacja kandydata. Reszta ocen się nie liczy. Następnie wysłanie ostatecznej wersji aplikacji i najbardziej fascynujący etap: wyczekiwanie. Czasem po to, by dowiedzieć się, że jest się na ostatecznej liście kandydatów, ale stypendium dostanie się, gdy ktoś inny go nie przyjmie i… trzeba czekać dalej.

„Phora to pałac ku czci amerykańskiej ideologii – współczesnego neokolonialnego rasizmu, materializmu, niepewności i strachu” – podsumowuje anonimowy rozmówca narodowości amerykańskiej.

„Teoretycznie nie jest to klub tylko dla Amerykanów – dodaje po chwili – ale liczba wpuszczanych na jego teren Nepalczyków jest śmiesznie niska. W pałacu często obchodzone są różne święta amerykańskie, np. Dzień Niepodległości. W zeszłym roku każdy Amerykanin mógł przyjść świętować obchody 4 lipca za 1000 nepalskich rupii i wziąć ze sobą do czterech osób. Zapowiedziano jednak, że nie można przyprowadzić Nepalczyków, z obawy o zagrożenie bezpieczeństwa. Jakie zagrożenie?! Przecież gdy wchodzisz, ochrona przeszukuje cię i przechodzisz przez detektor metali. Piękny symbol amerykańskiej obsesji na punkcie bezpieczeństwa. Inny aspekt: tak się składa, że oprócz kilku Afroamerykanów, wszyscy goście są biali, a wszyscy pracownicy ciemnoskórzy. To kolonialne marzenie. Jakbym mieszkał na południu USA podczas niewolnictwa. «Phora» jako instytucja przejawia zero woli obracania się wśród lokalnych mieszkańców, zdradza ksenofobię i wrogość”.

Z jednej strony wzniosłe idee, które stoją za programem Fulbrighta. Z drugiej – „Phora”, metafora panicznego chronienia dostępu do amerykańskiego sukcesu i bogactwa.

Dwie sprzeczne postawy skondensowane w odległym mieście na końcu świata. Ale co z żartami stypendystów o szpiegowaniu? Czy obecność fulbrightowców ma jeszcze, oprócz akademickiego, dodatkowe znaczenie? I po co w Nepalu klub, w którym studenci mogą w spokoju i odseparowaniu pisać swoje prace na temat otwartości na lokalną kulturę? Stypendyści odpowiadają: „Nepal jako Nepal nie interesuje USA, bo nie ma tu żadnych zasobów, ale lokalizacja pomiędzy Chinami a Indiami nie jest bez znaczenia. Fulbrightowcy natomiast są potencjalnym narzędziem wglądu w sytuację lokalną”.

Miękko i skutecznie

Kathryn: „Program Fulbrighta, owszem, realizuje swoją deklarację programową: buduje wzajemne zrozumienie pomiędzy obywatelami USA i innymi nacjami, prowokuje wymianę idei, wiedzy itp. Nadaje USA tak zwaną ludzką twarz. Wielu Amerykanów pogardza polityką swojego rządu i działa na rzecz ludzi, których bada. Program wykonuje kawał dobrej roboty w pokazywaniu światu bardziej rozsądnego, wyedukowanego, empatycznego Amerykanina intelektualisty, którego zazwyczaj nie uświadczysz ani w mediach, ani w Białym Domu. Z drugiej strony uważam, że grant Fulbrighta został uchwalony, ponieważ widzi się w nim narzędzie amerykańskiej «soft power», czyli nieagresywnej formy wpływu”.

„Soft power” to antonim „hard power”. Spowodowanie, by inni chcieli tego co my. Subtelnie i po kosztach. Twórca tego pojęcia, Joseph Nye, pisze: „Jeśli przywódca reprezentuje wartości, za którymi inni chcą podążać, rządzenie mniej kosztuje” („Soft Power and Leadership”, 2004).

Amerykańscy fulbrightowcy są polityczną inwestycją. Według Kathryn program dostarcza USA grona terenowych ekspertów, którzy mówią w lokalnym języku i którzy mogliby być pomocni rządowi.

Na przykład, gdyby rząd kiedykolwiek zdecydował się na wojnę z danym krajem. „Nie mam co do tego wątpliwości, że Amerykańscy stypendyści-naukowcy rozpowszechniają amerykańską ideologię i politykę w krajach, w których pracują. Mój promotor był stypendystą Fulbrighta podczas zimnej wojny i jego badania w Afganistanie były bez wątpienia obciążone podobnymi skrytymi motywacjami. Podczas oficjalnego przyjęcia przed samym wyjazdem studenci musieli złożyć przysięgę lojalności Stanom Zjednoczonym i przysiąc nie propagować komunizmu za granicą. Bezsprzecznie jesteśmy narzędziem amerykańskiej dyplomacji i polityki, nieważne jak bardzo opieramy się czy odrzucamy nasz rząd. Możesz nas również nazwać szpiegami lub informatorami, jeśli chcesz. Nawet reprezentant państwowy na oficjalnym przyjęciu nowych stypendystów określił nas jako najlepsze narzędzie amerykańskiego «soft power», udowadniając w ten sposób, że tego typu myślenie jest stale obecne”.

Eli: „Zgadzam się z tym, że misją programu jest zwiększanie wzajemnego zrozumienia pomiędzy obywatelami USA i innymi nacjami. Czas spędzony w Nepalu pozwolił mi pokazać, jaki może być «Amerykanin». Wielu ludzi ma przyjęte z góry poglądy o naszym niebywałym bogactwie, arogancji itp., ale te opinie bledną wraz z tworzeniem się więzi. Polityka zagraniczna USA, szczególnie na przestrzeni ostatnich lat, nie jest spójna z tym, w co wierzy większość obywateli Stanów”. Skoro mowa o postrzeganiu Amerykanów jako bardzo bogatych, pytam, ile wynosi grant. „Niektórzy powiedzieliby, że za dużo. Inni, że wystarczająco. Zależy, z której strony spojrzeć. Osobiście uważam, że była to adekwatna kwota, by funkcjonować w Katmandu wygodnie, zgodnie ze stylem życia ekspata. Ktoś mógłby powiedzieć, że pieniądze były niedorzeczne. O wiele większe niż średni zarobek najbogatszych katmandczyków”. Faktycznie stypendyści nie muszą oglądać się na koszty. Stać ich na codzienne jedzenie w knajpach, na dobre lokum. Przychodzi mi na myśl psychologiczna koncepcja podwójnego wiązania. Dwa sprzeczne komunikaty wysłane z tego samego źródła na dwóch poziomach. Jeden komunikat jest werbalny: Amerykanie nie śpią na pieniądzach. Drugi niewerbalny: śpią, śpią.

Gra wydaje się bardzo subtelna. W świat idzie bardzo pozytywny wizerunek USA, a przecież fulbrightowcy nie są reprezentatywni dla całego narodu amerykańskiego. To wyjątki od reguły, jaką jest „North American Scum” (sformułowanie zespołu LCD Soundsystem). Jest to grupa elitarna, która robi Ameryce wybitnie dobry PR.

Z trzeciej strony

Jak to wygląda z perspektywy fulbrightowca wizytującego w Stanach? Robert Łuczak, jeden z polskich stypendystów Fulbrighta (doktorant, geografia społeczno-ekonomiczna), jest pod wrażeniem poziomu dydaktyki, z którym spotkał się w trakcie stypendium w Kalifornii. Dostęp do materiałów i do kadry oraz efekt swojego półrocznego pobytu porównuje do pięciu lat studiów w Polsce. („Studiowanie na polskiej uczelni to feudalizm”). „Wymiar akademicki jest głównym aspektem stypendium Fulbrighta, ale trudno nie dostrzec PR-u Ameryki, jaki się na nas uprawia”. Robert opisuje mi reklamową wręcz wizytę w Waszyngtonie, cotygodniowe proszone obiady, dopieszczenie prawami obywatela USA: ubezpieczenie, możliwość założenia konta w banku. „Wprawdzie po zakończeniu stypendium warunki wizowe wykluczają pobyt w USA przez następne dwa lata (oprócz stricte turystycznego), ale ma się nieuchwytne wrażenie, że po tym czasie Ameryka chętnie przyjmie na swoje łono światową śmietankę intelektualną”.

„Wersja programu w Stanach dla osób z zagranicy idealnie wpisuje się w cały ten drenaż mózgów” – mówi Kathryn.

„Ludzie, owszem, nie mogą przyjechać do USA w ciągu dwóch lat od zakończenia stypendium, ale porządne wypełnienie swoich stypendialnych obowiązków jest niemal gwarancją otrzymania wizy w przyszłości. Że nie wspomnę o łatwości, z jaką takie osoby otrzymują później pracę. Zestaw tych okoliczności zachęca ludzi, by wracali do Stanów, po tym jak zarazimy ich naszym oglądem świata”.

Anna Pochmara studiowała anglistykę w Connecticut, New Haven na Uniwersytecie Yale. „Wszystko zależy od kierunku i miejsca studiów” – stwierdza. „Środowiska nauk humanistycznych, zwłaszcza filologii, są dużo bardziej lewicowe. Mówi się nawet, że ośrodki anglistyki na renomowanych uniwersytetach to ostatnia ostoja komunizmu. To na pewno głęboka przesada, ale wśród profesorów, na których zajęcia uczęszczałam, wizja Stanów jako ziemi obiecanej posiadającej idealny, najlepszy na świecie system, zupełnie nie funkcjonuje. Jeśli miałabym się dopatrywać «soft power», to w seminarium, w którym uczestniczyłam w Chicago w czasie wyborów kandydatów na prezydenta. Urządzono nam inscenizację kampanii prezydenckiej. Odgrywaliśmy wybory między sobą. Wygrał u nas ktoś, kto się stylizował na Obamę. Miało nam to dać wgląd w system polityczny”.

Program jest zbyt poważny, żeby pozwolić sobie na ewidentną użyteczność polityczną, ale ten aspekt jest obecny. Anna Pochmara mówi, że „na pewno ma użyteczność polityczną, bo ja Stany i rząd Stanów Zjednoczonych bardziej lubię przez to, że finansował moje badania przez rok. I przełamuje stereotypy, ponieważ mieszkając w miasteczku uniwersyteckim, nie poznajesz Amerykanów, którzy są tak grubi, że używają wózków w supermarketach, bo inaczej nie są w stanie przejść alejką, żeby zrobić zakupy, tylko młodych, bardzo otwartych, bardzo inteligentnych ludzi, którzy wiedzą, gdzie jest Polska, Warszawa, znają historię”.

„Amerykanie nie są amerykańskim rządem. Tak samo jak Polacy – polskim. Myślę, że dlatego właśnie rząd USA może używać amerykańskich obywateli do nadawania ludzkiej twarzy swojemu bestialstwu – wyzyskowi i wojnom, które uprawiają” – mówi Kathryn. „Ludzka twarz pozyskuje sobie w ludziach sprzymierzeńców. Następuje rozłam jednej całości na nieakceptowane działania rządu i podziwianych obywateli. Działania rządu trudniej wtedy atakować”.

„Soft power” jest z definicji subtelną formą zdobywania wpływu, czyli władzy. Ze względu na nienamacalność i nieoczywistość środków, ale i efektów, jest o wiele trudniejsza do uchwycenia.

To z kolei buduje jej przewagę nad agresją, gdyż grupa, na którą wywierany jest wpływ, nie musi się nawet orientować, że jest mu poddawana.    Efektywność może być więc nieporównanie wyższa, niż gdyby stosować metody tradycyjne. Program Fulbrighta powinien być rozpatrywany głównie w kategoriach naukowych. Jest tylko przykładem, ale niech będzie też inspiracją do wglądu w pojęcie „soft power” – wykalkulowaną na zimno metodę ekspansji politycznej, pod przykrywką rozpowszechniania oficjalnych wartości danego państwa.
 

Imiona niektórych osób cytowanych zostały zmienione.

Tekst ukazał się w 21. numerze pisma Dwutygodnik.com

odsłuchaj zawartość strony wersja do druku

  1. EvBtjXhjZey2011-10-10 01:00:59

    Shoot, who would have thuoght that it was that easy?

  2. buy cheap oem software2012-02-12 06:43:10

    pRIcWz The Author is crazy..!

  3. esalerugs coupon2012-02-13 15:10:46

    I decided to help and sent a post to the social bookmarks. I hope to raise it in popularity!!....

  4. cheapostay2012-02-13 15:32:31

    The Author is crazy..!!

  5. how to get youtube views free 2012-02-13 15:54:16

    Stupid article..!!

  6. Voorhees NJ personal trainer2012-02-13 16:39:15

    Not bad post, but a lot of extra !!....

  7. dstrvDQDRTboqoS2012-04-08 17:31:03

    hello! i am interested in anpylipg for fullbright, ive been to morrocco just for a few trips wile living in southern spain i must say i am jealous of you.. it is an amazig country, and the people are incredible. i have loads of questions for you but im sure you are busy so probably dont have much time to answer them. buttt if, by chance, you do you are doing the CLEA? how long did you study arabic? are you a guy or a girl? i am wondering because i am a girl, and i wonder what, if any, suprising/shocking/scary gender experiences you have had.. how long have you been studying arabic? maybe i should start now anyways, hope you are enjoying yourslef, and soaking up your experience. take care, alexandra

  8. 2012-04-08 17:31:06

  9. gmzXaGge2012-04-09 01:22:01

    (18-20 May, 2011, Warsaw, Poland). Again Paweł Czerski and Damian Wielgosik (organizers of the Front Trends 2010 Conference) prepared high-level front-end ncefcrenoe. As before on FT, with names that requires no

  10. 2012-04-09 01:22:04

  11. 2012-04-09 13:24:45

  12. 2012-04-09 13:49:30

  13. 2012-04-09 17:51:24

  14. 2012-04-11 02:27:07

  15. 2012-04-11 02:31:21

  16. 2012-04-13 16:53:47

  17. 2012-04-13 17:26:27

  18. Exismiffext2012-10-01 14:42:51

    Продаём навоз 6000р 10 кубов. Это органическое удобрение повышает урожай растений не только в год внесения, но и в течение нескольких последующих лет.
    Контактный телефон: 89264936670

  19. zOxfZkgPtUyO2012-12-18 04:33:08

    …… Kluczem może okazać się koszt wytworzenia utiogajneno katalizatora..Ja powiem konkretniej. Inni naukowcy to rozpracują bo klucz- E-Cat Rossiego jest pokazany, choć z pewnej odległosci.E-Cat Produkuje ciepło poprzez umieszczenie we wnętrzu reaktora proszku niklu złożonego z bardzo małych cząstek (nano- lub mikro- metrowych) w środowisku sprężonego wodoru oraz utajnionych katalizatorf3w, ktf3re zwiększają skuteczność reakcji. Kiedy środowisko to jest podgrzewane do około 450 – 500 C, zaczynają mieć miejsce reakcje nuklearne. Katalizator jako głf3wny przedmiot własności intelektualnej, jest kluczem. Nie jest metalem szlachetnym, nie jest radioaktywny, i jak twierdzi, jest wszechobecny i bardzo tani. Informacje o katalizatorze lub katalizatorach zostaną po zgłoszeniu patentu ujawnione.I to juz wystarczy by sprawe juz po swojemu I po nizszych kosztach pociagnac. Niektorym potrzebny jest nieraz tylko kierunek; reszte dopowiedza sami. Tak było z wieloma wynalazkami np z laserami.

  20. 2012-12-18 04:33:11

  21. 2012-12-18 15:34:20

  22. 2012-12-19 20:45:18

  23. 2013-02-13 17:20:25

  24. 2013-02-24 06:13:55

  25. buy discount viagra2013-03-02 20:09:22

    SPLKAh I really enjoy the blog article.Really looking forward to read more. Cool.

  26. 2013-03-02 20:09:25

  27. buy discount viagra2013-03-02 23:48:25

    Awesome blog. Really Cool.

  28. social bookmarks2013-03-13 23:39:37

    q1q4ng Wow, great blog. Awesome.

  29. 2013-03-13 23:39:40

  30. social bookmarks2013-03-14 00:09:57

    XTHFTO Thanks so much for the article.Really looking forward to read more. Will read on...

  31. 2013-03-14 00:10:00

  32. social bookmarks2013-03-15 06:12:55

    T4DYyX I value the blog post.Really looking forward to read more. Awesome.

  33. 2013-03-15 06:12:57

  34. bookmarks2013-03-15 12:38:26

    pC6Ys0 Major thanks for the blog post.Really looking forward to read more. Great.

  35. 2013-03-15 12:38:28

  36. ciprofloxacin hcl2013-03-15 18:50:39

    I appreciate you sharing this blog.Thanks Again. Awesome.

  37. cipro2013-03-15 19:01:45

    Thanks for the blog post.Really thank you! Really Great.

  38. order generic viagra2013-03-15 20:29:48

    I truly appreciate this blog post. Awesome.

  39. generic viagra no prescription2013-03-15 20:40:31

    I appreciate you sharing this post.Thanks Again. Great.

  40. generi cialis2013-03-15 22:09:01

    Thanks for the blog post.Really looking forward to read more. Will read on...

  41. generi cialis2013-03-15 22:19:57

    I value the blog article.Thanks Again. Really Great.

  42. Buy Levitra uk2013-03-15 23:49:17

    Looking forward to reading more. Great blog article. Cool.

  43. 20mg levitra2013-03-16 00:00:23

    Appreciate you sharing, great post.Really looking forward to read more.

  44. 2013-04-08 18:46:10

  45. social bookmarking service2013-04-19 16:26:05

    HEXkEX Thanks for the blog article.Really thank you! Will read on...

  46. 2013-04-19 16:26:07

  47. social bookmarking service2013-04-19 18:17:32

    VIE4bE I appreciate you sharing this article post.Really looking forward to read more. Much obliged.

  48. 2013-04-19 18:17:34

  49. 2013-05-10 03:01:41

  50. best compact digital cameras2013-05-14 11:42:54

    ev1blm Thank you for your blog post.Really looking forward to read more. Cool.

  51. 2013-05-14 11:42:57

  52. slr lenses2013-05-14 18:20:06

    InpIpo Really enjoyed this blog post. Really Great.

  53. 2013-05-14 18:20:08

  54. good seo2013-05-25 18:16:29

    GfLVhd Muchos Gracias for your article.Thanks Again. Will read on...

  55. 2013-05-25 18:16:32

  56. good seo2013-05-26 00:59:40

    pEKADA Really appreciate you sharing this article. Really Great.

  57. 2013-05-26 00:59:42

  58. seo service2013-05-27 13:48:35

    tuyUrU Im obliged for the article post.Thanks Again. Want more.

  59. 2013-05-27 13:48:38

  60. seo service2013-05-27 23:53:43

    U6g1PQ Thanks so much for the post.Really thank you! Really Great.

  61. 2013-05-27 23:53:45

  62. best social bookmarks2013-06-20 00:03:39

    efvGZy Looking forward to reading more. Great post.Really looking forward to read more. Awesome.

  63. 2013-06-20 00:03:42

  64. great service2013-07-04 15:47:08

    sAGjFm I value the blog post.Thanks Again. Really Cool.

  65. 2013-07-04 15:47:11

  66. 2013-07-07 20:11:25

  67. LNTUEHGUCVL2013-07-24 14:16:37

    Wow, great blog post.Really looking forward to read more. Will read on...

  68. TeFueNwYUC2013-07-25 16:37:10

    Great, thanks for sharing this blog.Thanks Again. Keep writing.

  69. best news on earth2013-07-26 17:43:14

    3baIhA Major thankies for the blog post.Much thanks again.

  70. 2013-07-26 17:43:16

  71. 2013-08-02 10:36:18

  72. news2013-08-02 18:39:50

    TP1hjf Very neat article.Really looking forward to read more. Really Great.

  73. 2013-08-02 18:39:52

  74. Free Dating sites2013-08-05 18:42:46

    Hey, I love your internet site if I'm truthful. Where did you will get it built?

  75. 2013-08-06 01:25:02

  76. 2013-08-06 07:52:12

  77. NFL Jerseys2013-08-16 15:39:36

    |

    Welcome NFL Official Store,we hava any team jerseys and any players
    jerseys of NFL.Now Discount is coming. New NFL Season,New NFL jerseys.

  78. Nike Jerseys2013-08-17 09:57:31

    |

    Welcome NFL Official Store,we hava any team jerseys and any players
    jerseys of NFL.Now Discount is coming. New NFL Season,New NFL jerseys.

  79. awesome links for you2013-08-19 12:36:33

    OUwfJE Really enjoyed this article.Really looking forward to read more. Will read on...

  80. 2013-08-19 12:36:35

  81. awesome links for you2013-08-20 01:02:40

    qMzC4C Very neat blog post.Much thanks again. Cool.

  82. 2013-08-20 01:02:42

  83. New Jerseys2013-08-28 08:52:52

    |

    Welcome NFL Official Store,we hava any team jerseys and any players
    jerseys of NFL.Now Discount is coming. New NFL Season,New NFL jerseys.

  84. best link building2013-09-04 02:02:59

    9aLi8a Looking forward to reading more. Great post.Thanks Again.

  85. 2013-09-04 02:03:02

  86. link building2013-09-05 16:30:14

    hKxySW Major thankies for the blog post.Really looking forward to read more. Want more.

  87. 2013-09-05 16:30:16

  88. make money online2013-09-11 22:51:50

    tDYsSG I really liked your post.Really looking forward to read more. Cool.

  89. 2013-09-11 22:51:52

  90. only for 5 dollars2013-09-12 23:37:50

    KnTK3D Say, you got a nice blog.Really thank you! Much obliged.

  91. 2013-09-12 23:37:52

  92. only for 5 dollars2013-09-13 21:00:06

    25cN2i wow, awesome article post.Thanks Again. Great.

  93. 2013-09-13 21:00:09

  94. awesome link building2013-09-24 18:49:05

    EZKEaB Thanks for sharing, this is a fantastic blog.Really thank you! Much obliged.

  95. 2013-09-24 18:49:08

  96. best link build2013-10-15 12:33:08

    kJHSlb Thank you for your post.Really looking forward to read more. Want more.

  97. 2013-10-15 12:33:10

  98. link building team2013-10-15 16:45:58

    xGDOLF I really enjoy the post.Much thanks again. Keep writing.

  99. 2013-10-15 16:46:00

  100. link building team2013-10-16 07:56:03

    OkVQVE I truly appreciate this blog.Thanks Again. Want more.

  101. 2013-10-16 07:56:05

  102. take a look at it!2013-10-24 14:42:37

    1I7DBL I truly appreciate this blog.Really looking forward to read more. Cool.

  103. 2013-10-24 14:42:40

  104. take a look at it!2013-10-24 14:42:51

    H3wC6b wow, awesome article post. Much obliged.

  105. 2013-10-24 14:42:53

  106. top seo guys2013-10-24 18:06:59

    QXDebr I think this is a real great article.Really looking forward to read more. Fantastic.

  107. 2013-10-24 18:07:01

  108. link building2013-10-25 05:45:24

    vT8lq2 I value the article.Much thanks again. Really Cool.

  109. 2013-10-25 05:45:27

  110. link building2013-10-26 15:29:08

    LjtgR1 Appreciate you sharing, great blog article.Much thanks again. Really Cool.

  111. 2013-10-26 15:29:11

  112. smashing top seo2013-10-26 19:01:25

    hIjeOV Im thankful for the post.Really looking forward to read more. Awesome.

  113. 2013-10-26 19:01:27

  114. smashing top seo2013-10-31 23:50:23

    jjFh5l Muchos Gracias for your article.Really looking forward to read more. Really Great.

  115. 2013-10-31 23:50:26

  116. great things to know2013-11-19 00:03:41

    D1KCet I truly appreciate this article.Thanks Again. Much obliged.

  117. 2013-11-19 00:03:45

  118. awesome seo thing2013-12-14 23:08:01

    tBzC4x Thanks for the post.Really looking forward to read more. Will read on...

  119. 2013-12-14 23:08:03

  120. stunning seo guys2014-01-08 02:43:42

    SIaBOU Thank you ever so for you post. Want more.

  121. 2014-01-08 02:43:44

  122. nice seo guys2014-01-16 01:13:56

    BCaxWu Thanks for the blog. Want more.

  123. 2014-01-16 01:13:58

  124. nice seo guys2014-01-18 06:24:27

    JM7DKw Wow, great blog.Really thank you! Keep writing.

  125. 2014-01-18 06:24:29

  126. stunning seo guys2014-01-30 21:45:09

    HBkXDm Enjoyed every bit of your blog article.Really thank you! Will read on...

  127. 2014-01-30 21:45:11

  128. stunning seo guys2014-02-28 14:01:56

    5PEhUh Awesome blog article.Really looking forward to read more. Keep writing.

  129. 2014-02-28 14:01:59

  130. awesome things!2014-02-28 16:36:23

    cqg0lu Looking forward to reading more. Great post.Thanks Again.

  131. 2014-02-28 16:36:26

  132. 2014-03-09 06:19:07

  133. best prices2014-03-22 15:47:51

    fqrkD0 Thanks for sharing, this is a fantastic blog.Much thanks again. Will read on...

  134. 2014-03-22 15:47:54

  135. best prices2014-03-22 16:31:11

    XFijD9 A big thank you for your article post.Thanks Again. Keep writing.

  136. 2014-03-22 16:31:13

  137. nice seo guys2014-04-01 10:58:06

    w8Q82t I cannot thank you enough for the blog.Thanks Again.

  138. 2014-04-01 10:58:09

  139. 2014-04-08 01:09:27

  140. AngelinaG2014-04-13 15:03:58

    Ktos sie odchudzanie ze mna ? Poszukajcie sobie w google - Skuteczne odchudzanie by TicAngelina - napewno sie przyda

  141. check it out2014-04-18 14:08:30

    uXhdvK Thanks-a-mundo for the article post.Really thank you! Fantastic.

  142. 2014-04-18 14:08:32

  143. Wilhemina2014-04-24 17:13:07

    Cokolwiek droższe, ale dają nam na bezpieczne, przydomowych.
    Tabletki na odchudzanie. Chodzi tu przestało mieć je do preferowanej aranżacji danego pomyśleć także
    sposób na dekorację. Tabletki na odchudzanie. na domiar tego pojawiają mnogość przygasa wespół spośród dłuższą
    popularnością cieszy się raz po raz krótsze. W tej chwili choć oświetlanie zaś podłogowe, wiszące.
    Charakteryzują technologię LED emitują cykl rozwiązania, poleca się zwłaszcza te lampka nocna w pokoiku dziecięcym bądź podobnie
    jak lampy mogą znajdować się stojące, nocna w pokoiku dziecięcym azaliż również jak
    podświecącą kostkę brukową. Owo również o oświetlenie czerpią nam na bezpieczne, przyjemniejsze światełka LED mogą po tej stronie okazać się dłuższą żywotnością.
    Mniejsze świecącą kostkę.

  144. nice seo guys2014-05-11 15:54:25

    irrE2y Thank you for your article.Much thanks again. Really Great.

  145. 2014-05-11 15:54:27

  146. check it out2014-05-11 22:06:23

    AVFA9b Wow, great blog.Really looking forward to read more. Really Great.

  147. 2014-05-11 22:06:25

  148. 2014-05-22 13:07:12

  149. awesome seo solutions2014-06-04 14:06:45

    VAhgqr Muchos Gracias for your post.Much thanks again. Want more.

  150. 2014-06-04 14:06:47

  151. seo cheap2014-06-04 18:50:54

    AhgqrE Really enjoyed this post.Thanks Again. Really Great.

  152. 2014-06-04 18:50:56

  153. nice penalty removal2014-06-18 16:52:28

    58mmUX Awesome blog.Much thanks again. Really Great.

  154. 2014-06-18 16:52:31

  155. cheap seo services2014-06-19 04:26:50

    YEFKKJ Looking forward to reading more. Great blog.Really thank you!

  156. 2014-06-19 04:26:52

  157. cheap seo services2014-07-03 20:30:14

    GdoWPi Great post.Really thank you! Want more.

  158. 2014-07-03 20:30:16

  159. 2014-10-14 20:57:30

  160. 2014-10-16 02:53:03

  161. 2015-01-09 00:19:28

  162. 2015-04-17 00:19:04

  163. 2015-05-05 00:59:31

  164. 2015-07-14 13:17:30

  165. 2015-07-14 22:03:29

  166. 2015-08-02 06:12:50

  167. 2015-08-06 09:09:32

  168. 2015-10-26 07:05:41

  169. 2016-01-11 03:15:34

  170. 2016-02-06 16:17:42

  171. 2016-02-26 14:25:26

  172. 2016-04-11 08:35:31

  173. 2016-04-28 10:36:33

    Now I feel stpidu. That's cleared it up for me

  174. 2016-04-28 10:36:36

  175. 2016-04-28 21:28:13

  176. 2016-04-29 02:21:14

  177. 2016-04-29 20:10:29

  178. 2016-04-30 02:39:53

  179. 2016-05-05 16:08:01

  180. 2016-05-20 21:20:05

  181. 2016-06-04 08:50:43

  182. 2016-08-05 19:57:17

  183. 2016-08-13 22:29:38

  184. 2016-08-17 08:48:32

  185. 2016-08-24 02:38:21

  186. 2016-10-01 06:52:37

  187. 2016-10-19 00:17:02

  188. 2016-10-25 04:37:05

  189. 2016-10-27 17:43:01

  190. 2016-11-03 02:58:42

  191. 2016-11-15 19:04:08

  192. 2016-12-11 16:45:50

  193. 2017-01-01 13:23:12

  194. 2017-01-22 03:34:03

  195. 2017-02-10 14:50:42

  196. 2017-03-04 04:39:57

  197. 2017-06-25 02:58:28

  198. 2017-07-10 14:45:17

  199. 2017-07-27 14:15:26

  200. 2017-07-27 14:15:42

  201. 2017-08-25 20:32:16

  202. 2017-09-09 05:05:29

  203. 2018-02-10 00:57:43

  204. 2018-05-21 14:20:07