Obca Europa: Po co są granice?

AAA

Paul Scheffer

Paul Scheffer o postkolonialnych wyrzutach sumienia, imigracji, współczesnym kosmopolityzmie i kształcie społeczeństwa otwartego w świecie pozbawionym granic.

1. „Jesteśmy tutaj dlatego, że wy byliście tam”

Epoka kolonialna była niegdyś powodem do dumy, dziś jest już tylko źródłem głębokiego zwątpienia w wartość kultury europejskiej. Szok wywołany dekolonizacją miał jednak także zbawienne skutki. Nie sposób wyobrazić sobie integracji europejskiej bez tego właśnie doświadczenia. Inicjatywa, która doprowadziła do zjednoczenia państw europejskich wysunięta została przez byłe potęgi kolonialne, takie jak choćby Francja i Belgia: w integracji Starego Kontynentu upatrywały one leczniczego środka na własną niemoc. Dopiero osamotnienie sprawiło, że zaczęły traktować się nawzajem jak sąsiadów. Pozwala to zrozumieć, dlaczego Wielka Brytania tak bardzo zwlekała z przystąpieniem do Unii Europejskiej: wciąż karmiła się złudzeniem imperialnej świetności, nawet wtedy, gdy po odzyskaniu niepodległości przez Indie w 1947 roku było ku temu coraz mniej powodów.

Utrata znaczenia na arenie światowej wymusiła też innego rodzaju rachunek sumienia. Brytyjski historyk Arnold Toynbee z uporem podkreślał ograniczone horyzonty światopoglądu kolonialnego: „paradoks naszego pokolenia polega na tym, że korzyści z zachodniego modelu edukacji czerpie obecnie cały świat z wyjątkiem samego Zachodu. Dzisiejszy Zachód wciąż patrzy na historię ze starego, zaściankowo-egocentrycznego punktu widzenia, który inne społeczeństwa musiały w międzyczasie porzucić”. Ta nacechowana samozadowoleniem postawa nie miała perspektyw, gdyż „wcześniej czy później Zachód stanie przed koniecznością reedukacji, przez którą inne cywilizacje zdążyły już przejść”. Toynbee napisał te słowa w 1948 roku, a zjawisko powojennej imigracji potwierdziło jego przepowiednię.

Pewien młody Pakistańczyk z Londynu zawarł kiedyś to rozpoznanie w jednym treściwym  zdaniu wypisanym na transparencie: „Jesteśmy tutaj dlatego, że wy byliście tam”. Europa naznaczyła sobą świat, a zatem świat naznacza dziś Europę.

Zdolności adaptacyjne byłych kolonizatorów są dziś wystawiane na próbę dokładnie tak, jak życzył sobie Toynbee. Elity, które w przeszłości prowadziły misję cywilizacyjną, są dziś na tyle zdezorientowane, że nie są w stanie pojąć własnego dziedzictwa kulturowego. Kim jesteśmy – biorąc pod uwagę moralne dno czasów kolonialnych – byśmy mogli osądzać innych? Zjawisko imigracji każe przemyśleć na nowo fundamenty naszego społeczeństwa. Nadchodzące dekady pokażą, czy potrafimy poradzić sobie z szokiem w sposób konstruktywny.

Jest tylko jeden sposób na uniknięcie tego, by krytyka etnocentryzmu, który nadaje poszczególnym tradycjom status prawd uniwersalnych, nie przyjęła zdegenerowanej postaci relatywizmu kulturowego odrzucającego uniwersalność w imię partykularnych preferencji. Każdy, kto staje w obronie misji cywilizacyjnej, sam staje się częścią tej misji; normy stawiane za wzór całemu światu w sposób nieunikniony wrócą, by dopaść tych, którzy je rozpowszechniali. Ten, kto cywilizuje, sam musi się ucywilizować – to nasz nieuchronny obowiązek, jeśli nadal chcemy bronić słuszności stanowiska uniwersalistycznego. Nie ma sensu mówienie o wyższości cywilizacji zachodniej, gdyż podstawą społeczeństwa otwartego jest zdolność do krytycznej samooceny.

Imperializm uznający za swą misję szerzenie własnej cywilizacji brutalnie wdarł się w przestrzeń innych kultur i bez ich zgody wystawił je na wzajemne kontakty.

Ta kombinacja narzucanej władzy i zasad zaowocowała nieczystym sumieniem, którego wyrazem jest stanowisko głoszące, że niemożliwe jest wydawanie sądów w sprawach dotyczących innych kultur. Takie nastawienie oznacza opowiedzenie się za bezstronnością: kim jesteśmy, by osądzać, a tym bardziej ingerować?

Uniwersalizm i izolacjonizm nie idą w parze. Płynie z tego wniosek, że prawa człowieka muszą być chronione na skalę globalną, a to będzie możliwe tylko wtedy, gdy uniwersalizm zaabsorbuje i przetrawi doświadczenie kolonializmu. Należy przy tym wziąć pod uwagę wszystkie celne pytania podnoszone przez relatywistów kulturowych, jednak wyrzeczenie się „demokratycznej niecierpliwości” [przyp. tłum. – politycznej woli wypracowywania natychmiastowych rozwiązań dla problemów lub procesów o charakterze długofalowym] będzie zdradą ideałów społeczeństwa otwartego. Przysięgi wierności składane naszym własnym demokracjom nie są wiarygodne, jeśli jednocześnie okazujemy obojętność demokracjom we wszystkich innych zakątkach świata.

2. obywatele świata?

Musimy oprzeć się pokusie bezkrytycznej akceptacji poszczególnych tradycji, ale zarazem powinniśmy odrzucać każdą koncepcję obywatelstwa światowego, oderwanego od konkretnej społeczności, za którą dana jednostka mogłaby się czuć odpowiedzialna. Coraz trudniejsze okazuje się godzenie dziedzictwa kulturowego z otwartością na świat – dwóch rzeczy, które w bogatszych społeczeństwach są od siebie coraz bardziej oddalone.

Nasz świat zarazem rozszerza się i kurczy, coraz bardziej zbliża ludzi do siebie, ale też ich od siebie oddala. Nadzwyczajna mobilność kapitału, informacji, towarów i ludzi powoduje, że społeczeństwa nie tylko coraz intensywniej są w siebie nawzajem uwikłane, ale także coraz głębiej się wzajemnie przenikają. Jednocześnie wzmaga się awersja wobec integracji i mieszania kultur, a ludzie wycofują się do swoich nor i skorup. Obywatelstwo światowe stanowi dla większości perspektywę dość odległą.

Podstawowe pytanie zatem brzmi: na czym powinien polegać współczesny kosmopolityzm?

Polsko-kanadyjska pisarka Eva Hoffman podkreśla fakt, że okoliczności, w jakich funkcjonuje idea obywatelstwa światowego bardzo się zmieniły: „o ile w przeszłości kosmopolityzm bronił się przed ciasnotą myślową prowincjonalizmu i nacjonalizmu, o tyle dziś próbujemy stosować go jako antidotum na powierzchowność globalizacji i trybu życia nomadów społecznych”. „Wyrzeczenie się pragnienia istotnego uczestnictwa” to według Hoffman „nowa zdrada” intelektualistów. Wracamy zatem do pytania o to, jaką formę powinno przyjąć społeczeństwo otwarte w świecie pozbawionym granic.

Godne poparcia są podejmowane obecnie próby rozszerzenia zakresu wspólnoty, z którą jednostka może się utożsamiać – pod warunkiem, że chodzi tu o pogłębianie odpowiedzialności, a nie o ucieczkę od obowiązków. Powszechne w dzisiejszych czasach zacieranie granic daje więcej możliwości zaspokajania własnych interesów niż okazji do służenia potrzebom wspólnoty.

Idea obywatelstwa światowego może pomóc w wypracowaniu światłych metod na życie razem, ma ona jednak także swoją ciemną stronę.

Wielu ludzi przybiera na próbę wygodną tożsamość obywateli globalnej wioski, nie zadając sobie pytania, czy pogoń za światem bez granic nie jest aby sposobem na niedostrzeganie tych, którzy żyją w pobliżu.

Radosną celebrację globalnej wioski równoważą palące pytania o to, co znaczy bycie obywatelem konkretnego miasta lub państwa.

Powinniśmy dostrzegać wartość tkwiącą w przekraczaniu granic, nie zapominając przy tym, że stanowią one niezbywalną część rzeczywistości, w której żyjemy. Musimy zastanawiać się nad różnicami kulturowymi, zamiast zaprzeczać ich istnieniu. Nikt nie jest więźniem swojego pochodzenia, niemniej każde ludzkie istnienie musi być w czymś zakorzenione. Rzecz w tym, by we własnym dziedzictwie dostrzegać nie nakaz, lecz warunek wstępny niezależnego działania. Wolność, koniec końców, wymaga kontekstu.

Prawdziwy kosmopolita stara się docenić napięcie pomiędzy tym, co lokalne, a tym, co uniwersalne. Postawa taka z pewnością różni się od wiary w ogólnoświatowy rynek idei, z których każdą można dowolnie przyjmować lub odrzucać. Jak zatem – w obliczu kultur innych ludzi – mamy postrzegać naszą własną kulturę, w jaki sposób poddawać ją rewizji? Kiedy próbujemy porównywać, czujemy się zmuszeni spuścić z tonu. Niełatwo odnaleźć drogę do obcej kultury, nawet tej sąsiedniego kraju. Każdy, kto czytając książkę napisaną w obcym języku, usiłuje wyśledzić i pojąć jej ukryte odniesienia, natychmiast napotyka setki przeszkód. Trzeba się przestawić, a to wymaga wysiłku. Jak słusznie zaobserwował T. S. Eliot: „Wprawdzie pisarzowi dość łatwo przychodzi bycie lokalnym i porzucenie uniwersalności, wątpię jednak, czy poeta lub prozaik może być uniwersalny, nie będąc jednocześnie zanurzony w tym, co lokalne”.

Przełożył Maciej Kositorny
Redakcja tłumaczenia: Joanna Wichowska

odsłuchaj zawartość strony wersja do druku

  1. CMAOWfQiRMuRgfEJ2011-09-15 12:56:38

    There are no words to dsecirbe how bodacious this is.

  2. OMVFqcxDcMyl2011-09-15 21:38:00

    Hahahaha. I'm not too brhgit today. Great post!

  3. 2012-03-04 20:45:19

  4. DnDsVlAtiydczsFhbu2012-03-04 20:45:15

    that the movement does not seem rtnosg enough but maybe it is because we are not willing to make it work. How many times we confuse the means with the ends and we end up worrying more about the EE's; IA's; IPP; etc and we forget what are we actually doing there.I believed NYUAD will be a great experience and by great experience I dont mean we will have fun eating arabic food the whole day I mean we will be able to accomplish something.I didnt have the chance to attend Mr Patell class but I certainly believe the celebration of our differences is the key to create peace. I agree when you say that in UWC we still live many differences and separation that we should actually address as something no very positive but at the same time I think that when we acknowledge and embrace those differences we are going one step further towards mutual understanding. the question is: are we doing so???What motivates me a lot is the fact we will have an opportunity to debate all of these questions and to achieve the ideals in an efficient way. At the end of the day , the change we want to see in the world depends on us.

  5. oem software2012-02-12 06:41:01

    IA2Hua Thank you, a very interesting note!!...

  6. Buy oem Software2012-02-12 18:37:19

    kByal3 I serched through the internet and got here. What a wonderful invention of the mankind. With the help of the network you communicate, learn, read !... That helped us to get acquainted!....

  7. Wayne Boich2012-02-21 18:18:53

    y6VOtd Thank you, a very interesting note!!...

  8. Anti Aging Products For Men2012-02-23 22:54:22

    I must admit, the webmaster has written cool..!

  9. Above Ground Pool2012-02-24 16:12:16

    It's pleasant sitting at work to distract from it�to relax and read the information written here:D

  10. Hook And Tackle2012-02-24 16:24:27

    Yeah, now it's clear !... And firstly I did not understand very much where there was the link with the title itself !!...

  11. Buy Wedding Invitations2012-02-24 16:36:34

    Yeah, it is clear now !... Just can not figure out how often do you update your blog?!...

  12. Make Money With Your Mobile Phone2012-02-24 16:48:43

    Sorry for the off-topic, could you tell where I can get such a nice pattern for my blog ?!...

  13. Cabbage Salad2012-02-24 17:01:16

    I almost accidentally visited to this site, but stayed here for a long time. Stayed because everything was very interesting. Surely will share with all my friends!...

  14. Carrot Salad2012-02-24 17:13:55

    Somewhere in the Internet I have already read almost the same selection of information, but anyway thanks!!...

  15. 2012-03-09 06:37:35

  16. 2012-03-10 11:58:15

  17. 2012-03-12 02:03:42

  18. 2012-03-15 10:36:59

  19. hp computer support2012-06-26 21:45:35

    Youre so cool! I dont suppose Ive learn anything like this before. So nice to seek out someone with some original thoughts on this subject. realy thanks for beginning this up. this web site is something that is wanted on the web, someone with just a little originality. useful job for bringing one thing new to the web!

  20. Sean Parihar 2012-06-28 16:11:19

    I rarely leave remarks, but i did some searching and wound up here Fort Point » 1898 wharf near summer st. And I do have a few questions for you if you don't mind. Could it be only me or does it seem like some of these comments appear like written by brain dead individuals? And, if you are writing on additional social sites, I would like to follow anything fresh you have to post. Would you make a list of all of all your shared pages like your twitter feed, Facebook page or linkedin profile?

    PoIuYt

  21. OuDutrEZVHWCyzfQMSt2012-09-11 23:03:59

    Jacek pisze:Nie zgadzam się z snyaownzmi przedmf3wcami ze problem głodu nie jest istotnym zagrożeniem. Problem jest i to dla wszystkich a0krajf3w. Po prostu liczba ludności się zwiększa a z kolei ilość ziem uprawnych zmniejsza się . Na to wpływa dużo czynnikf3w. Ale to jest osobny temat.a0Coraz trudniej jest zebrać plony. Po prostu oprf3cz pogody ktf3ra nie jest łaskawa dlaa0 zbiorf3w to jeszcze rożnego rodzaju grzyby, bakterie czy robactwo nie mają litości. Na roślinki leje się coraz więcej chemii. Na plantacjach jabłek drzewa pryska się średnio siedem razy. No i jemy czystą chemiaPisałem o afrykańskich plantacjach ,ktf3re zostały zaatakowane przez choroby z ktf3rymi nie można sobie dać rade. Jeśli genetycy nie wyhodują odporne drzewka to pożegnamy się z bananami.a0A wracając do bananf3w. Proszę porf3wnać drzewo bananowca dziko rosnącego a te miniaturki drzew wydające kiść o wadze 60 kg. Kolosalna rf3żnica. Czy u mamy do czynienia z genetyka?A orzechy kokosowe na dwu metrowych drzewkach. Ale nie tylko banany bo można kupić winogrona wielkości śliwek, czy śliwki wielkości jabłek Itd. Każdy z tych produktf3w nasączony jest chemia , ktf3ra niszczy zarazki a tez hamuje okres dojrzewania. Pozwala to statkiem dotrzeć do Europy np.. z dalekiego Chile Osobnym tematem jest mięso.Uważam ze walka z GMO nie ma sensu. Po prostu jest już za pf3źno a każdy zakaz można obejść. Zdaje się ze w 10 krajach europy wprowadzono zakaz GMO ale to wcale nie zmniejszyło ilości produktf3w z żywnością modyfikowana ktf3ra znajduje się na pf3łkach sklepf3w. Myślę ze należało by oznakować tego typu produkty żeby kupujący wiedział co kupuje. Uważam GMO wymaga solidnych badan. Jest dużo za ale tez są obawy. Zakaz to dla mnie takie odfajkowanie tematu. ,ktf3ry nic nie da.O firmie Monsanto nie wiele wiem. Jedynie słyszałem ze kilku rolnikf3w kupuje tam nasiona. Czy to jest jedyny ktf3ry handluje nasionami GMO?Śmieszy mnie stwierdzenie ze jedzenie produktf3w modyfikowanych powoduje otyłość obywateli Stanf3w. Pierwszy raz byłem tam na początku 70 lat. Spotkałem bardzo dużo otyłych ludzi. Wtedy mf3wiło się ze toa0cola , chipsy i TV ktf3ra Amerykanie ubf3stwiają. No i mało ruchu. Do sklepu oddalonego o 100 metrf3w jeździ się samochodem. Od tego czasu nie wiele się zmieniło. Nie GMO robi z ludzi grubasf3w tylko tryb życia jaki pędzą. Tak jak mnie śmieszy ze jedzenie w Mac Donaldzie powoduje otyłość. Bzdury. Kiedyś byłem na wyspie położoną nie daleko Nowej Zelandii. Akurat odbywały się się wybory miss. Zwyciężyła pani ktf3ra ważyła 150 kg. Wszystko to rzecz gustu.Podobno genetycznie zmodyfikowana roślinność może jakoś oddziaływać na inne rośliny. Tylko ze po kilku latach nikt tego nie stwierdził. Ekolodzy mf3wią ze to za mało czasu. Pytani ile potrzeba?a0

  22. 2012-09-11 23:04:01

  23. 2012-09-12 22:40:04

  24. 2012-09-13 06:51:06

  25. 2012-09-13 20:14:07

  26. 2012-09-14 01:38:25

  27. clomid no prescription 2013-02-28 05:31:46

    wrjNRE Thanks for the blog.Thanks Again. Will read on...

  28. 2013-02-28 05:31:48

  29. 2013-03-01 02:44:46

  30. click here2013-03-02 23:06:27

    sgBzHB Really appreciate you sharing this blog.Really thank you! Great.

  31. 2013-03-02 23:06:29

  32. 2013-03-30 04:25:01

  33. 2013-04-27 03:17:18

  34. best compact digital cameras2013-05-14 03:33:36

    xktfrH Thanks so much for the post.Much thanks again. Really Great.

  35. 2013-05-14 03:33:38

  36. digital camera guide2013-05-14 18:33:25

    mkECz4 Wow, great blog.Thanks Again.

  37. 2013-05-14 18:33:27

  38. 2013-05-23 05:33:48

  39. good seo2013-05-25 11:53:25

    9Jm5Y9 Hey, thanks for the article. Cool.

  40. 2013-05-25 11:53:28

  41. good seo2013-05-26 00:45:56

    A72HBZ Thanks-a-mundo for the article.Thanks Again. Want more.

  42. 2013-05-26 00:45:58

  43. seo service2013-05-27 15:43:17

    3FrYcr Thanks for the article post. Keep writing.

  44. 2013-05-27 15:43:20

  45. seo service2013-05-27 21:50:06

    alVqBV Really informative blog article.Really looking forward to read more. Really Cool.

  46. 2013-05-27 21:50:08

  47. cheap social bookmarks2013-06-19 21:49:55

    p9VFOp Really informative article.Really looking forward to read more. Keep writing.

  48. 2013-06-19 21:49:57

  49. 2013-06-25 18:23:34

  50. great service2013-07-04 16:10:48

    O4rkoJ Thanks again for the blog.Thanks Again. Will read on...

  51. 2013-07-04 16:10:51

  52. 2013-07-24 20:57:39

  53. best news on earth2013-07-26 09:08:30

    K1P2hQ Great blog. Really Cool.

  54. 2013-07-26 09:08:33

  55. amazing news2013-08-02 19:30:20

    I value the article. Really Great.

  56. best news2013-08-03 01:27:07

    kUIg4c Im thankful for the article.Thanks Again.

  57. 2013-08-03 01:27:09

  58. http://buy-ventolin-100mcg.com/2013-08-09 08:41:34

    Enjoyed every bit of your blog post.Thanks Again. Want more.

  59. awesome links for you2013-08-19 16:48:55

    Deg7Lc Thank you for your article.Really thank you! Awesome.

  60. 2013-08-19 16:48:58

  61. awesome links for you2013-08-20 04:14:19

    SnL03B Im grateful for the blog. Really Great.

  62. 2013-08-20 04:14:21

  63. great seo service2013-09-04 04:32:42

    CvCNuL Fantastic post.Really looking forward to read more.

  64. 2013-09-04 04:32:44

  65. seo service2013-09-06 13:14:59

    i0tnmB I cannot thank you enough for the post.Really looking forward to read more. Much obliged.

  66. 2013-09-06 13:15:02

  67. make money online2013-09-12 00:15:24

    vN8UZE Very neat article. Cool.

  68. 2013-09-12 00:15:26

  69. make money online2013-09-12 00:27:55

    2v5O6H Very good blog post.Much thanks again. Keep writing.

  70. 2013-09-12 00:27:58

  71. only for 5 dollars2013-09-12 23:49:09

    h6MKAr Thanks so much for the post. Much obliged.

  72. 2013-09-12 23:49:11

  73. cheap link building2013-09-24 12:15:26

    xTtgGq I loved your blog post.Really thank you! Cool.

  74. 2013-09-24 12:15:28

  75. check out these guys!2013-10-15 12:08:19

    OGWGcL Major thankies for the blog.Much thanks again. Cool.

  76. 2013-10-15 12:08:21

  77. check out these guys!2013-10-15 15:35:54

    uWX4CY I value the blog.Much thanks again. Great.

  78. 2013-10-15 15:35:56

  79. take a look at it!2013-10-25 18:10:59

    ZYoF9C I really liked your blog post. Keep writing.

  80. 2013-10-25 18:11:01

  81. top seo guys2013-11-01 00:18:53

    qcedN6 Thank you ever so for you blog.Really thank you! Much obliged.

  82. 2013-11-01 00:18:56

  83. awesome stuff here2013-11-18 14:39:09

    tY3kcm Thanks for the blog.Thanks Again. Really Cool.

  84. 2013-11-18 14:39:11

  85. check this out2013-12-15 19:58:20

    CKgW2m Great article.Really thank you! Much obliged.

  86. 2013-12-15 19:58:22

  87. seo for cheap2014-05-12 17:10:20

    U2ebhe Im grateful for the article.Much thanks again. Much obliged.

  88. 2014-05-12 17:10:41

  89. good backlinks2014-07-04 03:05:16

    UE9jrH I value the blog article.Really looking forward to read more. Want more.

  90. 2014-07-04 03:05:18

  91. matzcrorkz2014-08-03 21:44:57

    hPwuZX Really informative blog. Great.

  92. 2014-08-03 21:44:59

  93. 2014-10-15 13:16:48

  94. matz crorkz2014-11-23 22:37:33

    C37wgd My brother suggested I may like this website. He used to be entirely right. This post truly made my day. You cann't consider just how a lot time I had spent for this info! Thank you!

  95. 2014-11-23 22:37:35

  96. 2015-07-17 02:41:33

  97. 2015-07-28 09:05:30

  98. 2015-08-07 20:06:05

  99. 2015-11-26 22:43:18

  100. 2016-01-10 14:58:21

  101. 2016-02-06 06:53:22

  102. 2016-04-11 13:46:47

  103. 2016-05-09 01:20:23

  104. 2016-05-30 13:00:14

  105. 2016-06-08 20:27:44

  106. 2016-06-13 15:53:51

  107. 2016-06-18 14:10:03

  108. 2016-06-23 04:24:03

  109. 2016-07-05 19:17:09

  110. 2016-07-19 03:14:57

  111. 2016-07-21 09:33:19

  112. 2016-07-27 18:12:05

  113. 2016-08-12 23:13:27

  114. 2016-09-13 02:14:13

  115. 2016-10-12 17:58:46

  116. 2016-11-09 22:34:49

  117. 2016-12-06 03:29:55

  118. 2016-12-27 06:39:24

  119. 2017-01-16 02:47:41

  120. 2017-02-04 03:01:21

  121. 2017-03-11 05:30:37

    Hey, that post leaves me feeling fohosil. Kudos to you!

  122. 2017-03-11 05:30:39

  123. 2017-04-14 00:38:52

  124. 2017-04-14 22:09:10

  125. 2017-04-15 17:31:21

  126. 2017-04-16 10:05:32

  127. 2017-07-05 17:12:14

  128. 2017-07-22 15:55:20

  129. 2017-08-06 08:15:08

  130. 2017-08-20 19:23:33

  131. 2017-09-04 09:42:40

  132. check this out2018-05-30 23:48:50

    Twhqjd Thanks so much for the blog article.Really looking forward to read more. Cool.

  133. 2018-05-30 23:48:52

  134. 2018-10-29 17:45:06

  135. 2018-10-29 19:31:33

  136. 2018-10-29 20:52:54

  137. 2018-11-07 13:18:46

  138. 2018-11-23 23:37:28

  139. 2018-12-07 06:26:03