Słuchanie może być sztuką

AAA

Rozmowa z Patrykiem Zakrockim

Współczesna cywilizacja czyni nas praktycznie „głuchymi”. Tymczasem świadome słuchanie może nam pomóc rozpoznać przyczyny naszego samopoczucia, ale też uniknąć manipulacji – mówi Patryk Zakrocki, muzyk, kompozytor, pomysłodawca i jeden z kuratorów cyklu „Kino dźwięku”.

Słuchanie audiobooka, udział w koncercie z zamkniętymi oczami, zwiedzanie instalacji audiowizualnej w galerii – do czego porównałbyś doświadczenie „Kina dźwięku”?

Ten termin potraktować można dosyć dosłownie, podążając tropem „kina dla niewidomych”. Próbowałeś kiedyś zamknąć oczy podczas seansu, żeby sprawdzić, jak wiele można opowiedzieć samym dźwiękiem w historii, która została zaprojektowana jako wizualna? Ja wielokrotnie bawiłem się tak w dzieciństwie.

Ale najbardziej naturalny i osobisty dla mnie kontekst stanowi – dziś już niemal martwa – tradycja słuchowisk radiowych. Reprezentuję chyba ostatnie pokolenie wychowane na tym gatunku. Pamiętam czasy, gdy w moim domu rodzinnym nie było telewizora, a słuchanie płyt i kaset wydawanych przez Polskie Radio stanowiło niesamowitą przygodę. Do dziś trzymam w prywatnym skarbcu „Alicję w Krainie Czarów”, „Zaczarowany Las”, „Piotrusia Pana”, „Jacka i Agatkę” czy „ Muminki” z Gustawem Holoubkiem, które zresztą zaprezentujemy w skierowanym do dzieci paśmie „Kina dźwięku”.

Słuchając tych nagrań, można skupić się na ich aspekcie czysto teatralnym, chociażby na fenomenalnej grze aktorskiej. Ale warto też zwrócić uwagę na sposoby operowania dźwiękiem, budowania złudzenia przestrzeni i ruchu, wykorzystanie muzyki oraz efektów brzmieniowych w prowadzeniu narracji.

Tak rozumianych słuchowisk radiowych będzie jednak we Wrocławiu niewiele. Natomiast nie byłoby „Kina dźwięku”, gdyby nie przepastne archiwa Radia Francuskiego, rozgłośni niemieckich i wreszcie Studia Eksperymentalnego Polskiego Radia?

Cóż, sztuka radiowa rozwinięta w drugiej połowie XX stulecia daleko wykraczała poza ramy słuchowiska literackiego. Już w latach pięćdziesiątych rozgłośnie w Paryżu, Kolonii czy Warszawie wypracowały bardziej eksperymentalne formy, w których już nie tekst, lecz zjawiska czysto brzmieniowe są przewodnikami naszej wyobraźni. To w radiu narodziły się gatunki prezentowane przez nas pod wspólnym mianem „Kina dźwięku”: muzyka konkretna, sound-art czy tak dziś popularna muzyka elektroniczna.

Technika reprodukcji obrazu dała początek dwóm nowym dyscyplinom sztuki: fotografii oraz filmowi. Nie mniej rewolucyjna okazała się możliwość nagrywania i odtwarzania dźwięku. Problem w tym, że te nowe formy wtłoczono z czasem w ramy tradycyjnie rozumianej muzyki, wykonywanej w salach koncertowych czy klubach. „Kino dźwięku” stało się ubogim krewnym klasyki, rocka czy popu.

Ubolewam nad faktem, że radio odsunęło się od tej specyficznej – przeznaczonej do słuchania, ale niekoniecznie będącej muzyką – twórczości. A przecież, oprócz podawania informacji i budowania nastroju do pracy czy wypoczynku za pomocą rytmicznych piosenek, mogłoby jeszcze uczyć aktywnego, kreatywnego słuchania. Niestety zapomnieliśmy, że wychowywać, stymulować, stwarzać kanony estetyczne można nie tylko za pośrednictwem języka czy obrazu, lecz także dźwięku.

Nie demonizujesz trochę sprawy? Przecież dziś każdy może zorganizować sobie doświadczenie „Kina dźwięku” we własnym domu, wykorzystując sprzęt hi-fi.

Sęk w tym, że słuchając z płyt rocka, jazzu albo klasyki, ulegamy złudzeniu uczestnictwa w tradycyjnym koncercie. Słyszymy partię pierwszych skrzypiec w symfonii Beethovena albo gitarę Hendrixa, zapominając, że źródłem tych brzmień jest tak naprawdę głośnik pobudzany do drgań przez prąd elektryczny.

Tymczasem potencjał nagranego dźwięku polega właśnie na tym, że możemy go doświadczyć w oderwaniu od pierwotnego, materialnego i wizualnego, kontekstu. W naszym codziennym życiu sprowadzamy słyszenie na drugi plan i traktujemy je w sposób czysto utylitarny, jako źródło informacji o świecie. Nagranie uwalnia dźwięk od źródła, czyni go wieloznacznym. Nie słuchamy już żab, cykad czy samochodu, lecz czystej barwy, natężenia, faktury, co w normalnym warunkach byłoby bardzo trudne, a wręcz niemożliwe.

Taki sposób słuchania prekursorzy francuskiej sztuki radiowej i pionierzy muzyki konkretnej – Pierre Schaeffer oraz Pierre Henry – określili mianem „akuzmatycznego”. Należeli oni do pierwszych twórców, którzy swoje utwory komponowali z nagranych dźwięków lokomotywy albo skrzypiących drzwi.

Przecież muzycy nawiązywali do śpiewu ptaków oraz innych zjawisk naturalnych od tysiącleci, tyle że imitowali je za pomocą głosów lub instrumentów. Czym tradycyjne komponowanie różni się od tworzenia z nagranych dźwięków?

W kompozycji zapisywanej na papierze mamy do czynienia z wyobrażeniami dźwięków, które mają zabrzmieć dopiero podczas wykonania. W utworze elektronicznym czy konkretnym pracuje się natomiast z realnymi, gęstymi zdarzeniami akustycznymi. Głównym źródłem inspiracji bywa tu sam dźwięk, który bardzo często zaskakuje, pozwalając przezwyciężyć ograniczenia konwencji muzycznych i naszej własnej wyobraźni. Współcześni twórcy mają do dyspozycji obszerne biblioteki zbieranych od półwiecza dźwięków. Zdarza się, że takie brzmienia docierają do nas bez opisu i faktycznie nie potrafimy zidentyfikować ich źródła ani okoliczności powstania.

Fascynująca jest możliwość komponowania pojedynczego dźwięku, które stało się powszechną praktyką także w nagraniach tradycyjnej muzyki. Słynny jest casus Glenna Goulda, jednego z najwybitniejszych pianistów XX stulecia, który niemal na początku kariery całkowicie zrezygnował z koncertowania na rzecz studyjnej inżynierii nagrań. I nie chodziło mu tylko o sprytny montaż najlepszych wersji poszczególnych fraz czy motywów. Równie istotna była możliwość precyzyjnego modelowania pojedynczego dźwięku, chociażby regulowania faz ataku i wybrzmiewania.

Z kolei wspominani już klasycy muzyki konkretnej, Pierre Henry i Pierre Schaeffer, posługiwali się montażem studyjnym, by tworzyć kompozycje analogiczne do fug Bacha czy kwartetów smyczkowych Beethovena, tyle że z dźwięków otaczających nas na co dzień. Ale już przedstawiciele nurtu zwanego „field recordingiem” – we Wrocławiu reprezentowanego między innymi przez utwory Chrisa Watsona – ograniczają się do rejestrowania naturalnych pejzaży dźwiękowych.

Ale czy w odniesieniu do nich można jeszcze mówić o kompozycji albo w ogóle akcie twórczym?

Oczywiście. Podobnie, jak w przypadku fotografii, która przez całe dziesięciolecia krytykowana była przecież za bierne reprodukowanie rzeczywistości. Dziś już nikt nie wątpi, że umiejętne „patrzenie na świat” samo w sobie jest sztuką. Analogicznie można mówić o „sztuce słuchania”, która oznacza wybór określonego miejsca i czasu, selekcję mikrofonów oraz ich odpowiednie ustawienie. To nie tylko teoria: „La Selva” pochodzącego z Hiszpanii Francisco Lópeza jest, ni mniej, ni więcej, nagraniem kostarykańskiej dżungli. Tyle, że ani trochę nie wpisuje się ono w stereotyp „brzmienia tropików”. Pod wieloma względami bardziej przypomina wyrafinowany utwór elektroniczny.

Gdybyśmy się wsłuchali w nasze beskidzkie cykady, też dostrzeglibyśmy piękne brzmieniowo i zawiłe rytmicznie kompozycje. Ale w normalnych warunkach w ogóle nie zwracamy na ten fenomen uwagi. Przecież „od tego są wakacje” i „za to się płaci”. Tymczasem ujęcie tego samego zjawiska z odpowiedniego dystansu, zamknięcie w ramach autorskiego nagrania może z niego uczynić dźwiękowe arcydzieło.

A zatem cały kosmos jest wielką muzyczną kompozycją?

To raczej my – osoby słuchające – możemy stworzyć własną kompozycję, szukając związków pomiędzy, przypadkowymi w istocie, zdarzeniami akustycznymi. Nagrywanie natomiast pozwala nam w pewnym stopniu podzielić się tym subiektywnym, intymnym doświadczeniem.

Ale cóż takiego można przekazać poprzez dźwięki, czego nie można opowiedzieć słowami albo obrazami?

Chociażby przepis kulinarny na organy kościelne albo „chór mieszany duszony”. Takie surrealistyczne idee, których nie sposób przedstawić środkami wizualnymi, prezentowaliśmy z Wojtkiem Marcem w krótkich utworach Zakładu Produkcji Dźwięku. Z kolei jego autorskie „Nie chcę tutaj zostać na zawsze”, które zabrzmi we Wrocławiu, to historia rozgrywająca się wewnątrz ludzkiej psychiki. Jej bohaterami są dwa fantomy, wspomnienia ludzi: walczą one o przetrwanie, próbują przedostać się z pamięci krótkotrwałej do długotrwałej.

Ciekawym fenomenem dźwiękowym, który na co dzień traktujemy jako „przezroczysty” nośnik informacji, jest mowa ludzka. Ze stanu obojętności rozbudzić może nas kontakt z poważną wadą wymowy albo słuchanie całkowicie obcego języka. Ku własnemu zaskoczeniu możemy wtedy usłyszeć całkiem interesującą kompozycję dźwiękową. Nie przez przypadek ten temat cieszy się wśród twórców „Kina dźwięku” szczególną popularnością. We Wrocławiu będzie można na przykład posłuchać utkanej z codziennych rozmów kompozycji „A Collection of Smiles” Włocha Alessandro Bosettiego oraz „Une Bacchanale pour Henri” Niemca Rudolfa Ebnera, czyli niezwykłego kolażu odgłosów wytwarzanych nieświadomie przez aparat mowy i całe ciało człowieka.

Bogato reprezentowany będzie także nurt „dźwiękowych pocztówek”. Przedstawimy między innymi klasyczną kompozycję Pierre’a Henry poświęconą Paryżowi oraz „portret” współczesnego Londynu autorstwa Brytyjczyka Barry’ego Bermange’a. Z kolei Krzysiek Topolski skonfrontuje nagrania Vancouver z lat 70. oraz 90., by pokazać, jak radykalnie, a zarazem niezauważalnie, zmieniła się panorama akustyczna tego miasta przez dwadzieścia lat. Cóż, nie jest tajemnicą, że żyjemy w kulturze wizualnej. Bez problemu rozróżniamy fotografie Paryża i Londynu, ale czy potrafimy rozpoznać „brzmienie” tych miejsc?

Czy ten rodzaj słuchania nie jest „sztuką dla sztuki”? Czy ma jakikolwiek sens poza wymiarem czysto estetycznym?

Wbrew pozorom to bardzo praktyczna kwestia, przekładająca się w sposób realny na jakość codziennego życia. W porównaniu do mieszkańców lasów tropikalnych, którzy z odległości kilkuset metrów potrafią usłyszeć i zinterpretować najdrobniejsze bodźce akustyczne, jesteśmy po prostu upośledzeni poznawczo. Kanadyjski kompozytor i teoretyk muzyki Raymond Murray Schaffer już w latach siedemdziesiątych zwrócił uwagę, że człowiek Zachodu ery postindustrialnej spędza życie w środowisku lo-fi, czyli takim, w którym hałas wypiera czytelne dla nas bodźce słuchowe i czyni nas praktycznie „głuchymi”.

Ogromną wagę przykładamy dziś do tego, jak wygląda miejsce naszej pracy czy wypoczynku, ale praktycznie ignorujemy kwestie akustyczne. Tymczasem wywierają one równie duży wpływ na jakość naszej egzystencji. Przecież zarówno marmurowe posadzki, generujące bardzo duży pogłos, jak też wnętrza wytłumione miękkimi dywanami, dają bardzo konkretny efekt psychologiczny. Świadome słuchanie może nam pomóc rozpoznać przyczyny naszego samopoczucia, ale też uniknąć manipulacji.

Antropologowie badający bardziej „akustyczne” kultury, ale też codzienne doświadczenia osób niewidomych, przekonują, że „głębokie słuchanie” prowadzi do całkowicie odmiennego postrzegania czasu, przestrzeni oraz związków logicznych. Ale to chyba temat na zupełnie inną rozmowę…

Rozmawiał Michał Mendyk
 

odsłuchaj zawartość strony wersja do druku

  1. qvBedZsHSmRvleJBzU2012-01-27 13:34:28

    That's not just the best answer. It's the betsset answer!

  2. cheap oem software2012-02-12 06:33:57

    bQmCmf Every time I come back here again and don`t get disappointed..!!

  3. cheap oem software2012-02-12 13:26:18

    Nx2Ae0 Excellent! Got a real pleasure..!

  4. buy cheap oem software2012-02-12 13:27:08

    2bC6gO This article is for professionals..!

  5. Above Ground Swimming Pools2012-02-24 16:06:54

    I must admit, the webmaster has written cool..!

  6. Hook And Tackle2012-02-24 16:18:56

    Post brought me to think, went to mull over!!...

  7. Wedding Invitations2012-02-24 16:31:03

    Stupid article..!

  8. Make Money With Your Mobile Phone2012-02-24 16:43:15

    Thanks for the article! I hope the author does not mind if I use it for my course work!...

  9. Coleslaw Dressing2012-02-24 16:55:38

    I read and feel at home. Thanks the creators for a good resource..!

  10. Coleslaw Recipe2012-02-24 17:08:13

    Fresh thoughts, fresh view on the subject..!

  11. gjNzzxdZ2012-04-08 06:34:11

    Prabha Ji Yes.. i agree with you.. Many Thanks for your advised ccerrotion here . may be i was falling with own words feeling that time so i gave the heading as मनका कुरा (गीति कथा) for .Thanks once again by writer ज्ञानेन्द्र गुरुङ्

  12. 2012-04-08 06:34:14

  13. ZleDuiytdiDKaLOXugk2012-04-08 21:56:21

    - Hello Marlon,This email is not related to your psosefrion, but i was happy to find you. Since you don't publish these, i figured, i would shoot you a line anyway. You never know when a blast from the past might creep up. This is Ashley Anderson (obviously, now Pollick)Remember this old cat? I sure remember you. I just wanted to say I was thinking about you and hoping you are well.Your pictures really are beautiful. Thank you for sharing them, and your life with me for a season.Love,AshleyMarch 5, 2011 3:40 pm

  14. ZleDuiytdiDKaLOXugk2012-04-08 21:58:58

    - Hello Marlon,This email is not related to your psosefrion, but i was happy to find you. Since you don't publish these, i figured, i would shoot you a line anyway. You never know when a blast from the past might creep up. This is Ashley Anderson (obviously, now Pollick)Remember this old cat? I sure remember you. I just wanted to say I was thinking about you and hoping you are well.Your pictures really are beautiful. Thank you for sharing them, and your life with me for a season.Love,AshleyMarch 5, 2011 3:40 pm

  15. 2012-04-08 21:59:01

  16. 2012-04-09 13:26:49

  17. 2012-04-09 13:58:03

  18. 2012-04-09 16:04:52

  19. 2012-04-09 16:46:24

  20. 2012-04-11 02:12:01

  21. 2012-04-11 02:43:25

  22. 2012-04-11 06:19:31

  23. 2012-04-13 16:46:49

  24. 12012-07-21 14:13:29

    -1'

  25. -1'2012-07-21 14:13:32

    1

  26. oem software2012-08-17 22:56:28

    3KRYLb Very neat post.Really thank you! Awesome.

  27. 2012-08-17 22:56:30

  28. oxnpjSOyQKOyhZWxHs2012-09-20 10:38:41

    WJAb2q you are really a good webmaster, you have done a well job on this topic!

  29. 2012-09-20 10:38:43

  30. EeQmDMoxTql2012-09-21 06:08:15

    XzWLf3 Appreciate you sharing, great blog post. Really Cool.

  31. 2012-09-21 06:08:17

  32. tnEPZzmqs2012-10-20 16:58:10

    CUx7W9 Fantastic blog post.Really looking forward to read more. Will read on...

  33. 2012-10-20 16:58:13

  34. bookmarking submission2012-10-21 12:03:10

    piuXxY I cannot thank you enough for the blog post.Really thank you! Keep writing.

  35. 2012-10-21 12:03:12

  36. cheap seo services2012-11-05 08:54:44

    KXtkfz Very informative blog post.Really thank you! Awesome.

  37. 2012-11-05 08:54:47

  38. pills for weight loss2013-01-31 19:24:10

    IeK7LE Very good post. Want more.

  39. 2013-01-31 19:24:13

  40. lose weight pills2013-02-02 06:58:16

    iEymX6 Thanks for sharing, this is a fantastic blog post.

  41. 2013-02-02 06:58:18

  42. 2013-02-24 08:36:01

  43. buy clomid2013-02-28 19:06:14

    ML023o Very neat blog post.Really looking forward to read more. Awesome.

  44. 2013-02-28 19:06:17

  45. buy clomid no prescription2013-03-01 05:46:58

    tpFaaJ Wow, great article post.Much thanks again. Really Cool.

  46. 2013-03-01 05:47:00

  47. buy discount viagra online2013-03-03 02:33:31

    ZU1ZTA Thanks for sharing, this is a fantastic article post. Will read on...

  48. 2013-03-03 02:33:33

  49. social bookmarks2013-03-13 19:46:28

    GFbyqO This is one awesome article.Much thanks again. Cool.

  50. 2013-03-13 19:46:30

  51. social bookmarks2013-03-14 15:39:03

    ijk6yU Great, thanks for sharing this post.Really looking forward to read more. Keep writing.

  52. 2013-03-14 15:39:05

  53. ciprofloxacin side effects2013-03-15 17:42:10

    Really enjoyed this article.Really looking forward to read more. Fantastic.

  54. what is ciprofloxacin2013-03-15 18:22:10

    Looking forward to reading more. Great blog. Will read on...

  55. generic viagra online2013-03-15 19:20:15

    Im obliged for the article.Really looking forward to read more.

  56. generic viagra without a prescription2013-03-15 20:01:18

    Thanks again for the blog article.Thanks Again. Want more.

  57. cheap cialis2013-03-15 20:59:16

    Wow, great blog post.Thanks Again.

  58. cheap cialis2013-03-15 21:40:31

    Looking forward to reading more. Great blog.Really looking forward to read more. Great.

  59. Buy Levitra online uk2013-03-15 22:38:44

    Thanks so much for the article.Much thanks again. Much obliged.

  60. Buy Levitra2013-03-15 23:20:42

    Hey, thanks for the article.Really looking forward to read more. Really Great.

  61. 2013-03-23 02:16:55

  62. social bookmarking service2013-04-19 12:34:14

    9Qn0GG Enjoyed every bit of your blog.Much thanks again. Cool.

  63. 2013-04-19 12:34:16

  64. buy social bookmarks2013-04-19 23:01:22

    lpgNh7 Say, you got a nice blog article.Really thank you! Want more.

  65. 2013-04-19 23:01:25

  66. 2013-04-22 04:35:28

  67. digital camera guide2013-05-14 07:11:14

    2qFO5a Im grateful for the blog post.Really thank you! Will read on...

  68. 2013-05-14 07:11:27

  69. slr lenses2013-05-14 10:15:20

    NeDQJz Hey, thanks for the blog. Cool.

  70. 2013-05-14 10:15:22

  71. 2013-05-20 02:24:38

  72. good seo2013-05-25 09:02:00

    Nd9nTZ I really enjoy the article.Much thanks again. Want more.

  73. 2013-05-25 09:02:03

  74. seo service2013-05-27 18:23:58

    24EJQS Fantastic blog.Much thanks again.

  75. 2013-05-27 18:24:01

  76. 2013-06-17 11:09:30

  77. best social bookmarks2013-06-19 19:44:19

    HmpqQT Thanks-a-mundo for the blog article.Really thank you! Keep writing.

  78. 2013-06-19 19:44:21

  79. news and many more2013-07-04 16:58:19

    i48eUs Very neat blog.Really thank you! Really Cool.

  80. 2013-07-04 16:58:21

  81. 2013-07-20 08:32:13

  82. nJAZQOITzOWOBM2013-07-25 13:42:04

    Say, you got a nice blog.Much thanks again. Much obliged.

  83. news2013-07-26 12:29:13

    y9dqWP I appreciate you sharing this blog.Much thanks again. Cool.

  84. 2013-07-26 12:29:15

  85. 2013-07-28 06:18:02

    سلامکجا بودین 2 هفته ؟؟!!!!بازار شماره ی 455 هم از صفحه ی 14 به بعدش نمیاد، پیج لیست صفحات هم مینویسه اجازه ی دسترسی ندارید !!! :Directory Listing DeniedThis Virtual Directory does not allow contents to be leistd.مثل همیشه منتظر پیگیریتون هستیمممنون

  86. 2013-07-28 06:18:04

  87. 2013-07-29 19:26:19

    baaah books make you intelligent So we all like to think. I think wonrikg in the cinema kinda would make you sick of the cinema, no? hehe btw liking the new layout, I haven't been around much huh -_-

  88. 2013-07-29 19:26:22

  89. greatest news2013-08-02 17:12:10

    Hey, thanks for the article. Cool.

  90. amazing news2013-08-02 22:03:50

    BEogyq Thanks so much for the blog article.Much thanks again. Cool.

  91. 2013-08-02 22:03:52

  92. 2013-08-07 10:25:41

  93. 2013-08-11 18:34:30

  94. great link buildng2013-08-19 17:30:26

    8mdsKX Thanks for sharing, this is a fantastic article.Much thanks again. Great.

  95. 2013-08-19 17:30:28

  96. great link buildng2013-08-20 06:15:43

    H8ZslD Muchos Gracias for your article post. Much obliged.

  97. 2013-08-20 06:15:46

  98. great seo service2013-09-04 03:52:58

    DZIXwz Thanks-a-mundo for the blog article.Really looking forward to read more.

  99. 2013-09-04 03:53:02

  100. the best seo service2013-09-06 16:28:48

    yn3tYC I truly appreciate this article. Fantastic.

  101. 2013-09-06 16:28:51

  102. best place for make money online2013-09-12 00:50:00

    iXAad3 This is one awesome post.Really looking forward to read more. Great.

  103. 2013-09-12 00:50:02

  104. make money online2013-09-13 13:51:48

    9Bw6vP Hey, thanks for the article post.Much thanks again. Really Cool.

  105. 2013-09-13 13:51:51

  106. cheap link building2013-09-24 13:09:11

    9GQAGG Really appreciate you sharing this blog.Much thanks again. Really Great.

  107. 2013-09-24 13:09:14

  108. pro link building2013-09-25 00:10:58

    jRiFZc Thanks for the blog post.Really thank you! Want more.

  109. 2013-09-25 00:11:00

  110. link building team2013-10-16 14:22:38

    3v7Iz6 Say, you got a nice blog.Thanks Again. Want more.

  111. 2013-10-16 14:22:40

  112. link building team2013-10-16 14:54:57

    4CiWhK Looking forward to reading more. Great blog article.Really looking forward to read more. Much obliged.

  113. 2013-10-16 14:54:59

  114. top seo guys2013-10-23 21:59:38

    82O2eB Im obliged for the article post.Much thanks again. Really Great.

  115. 2013-10-23 21:59:40

  116. take a look at it!2013-10-25 21:58:45

    Hsg6cs Thanks a lot for the article.Really thank you! Keep writing.

  117. 2013-10-25 21:58:53

  118. top seo guys2013-10-31 01:15:58

    TtZkF3 Great post. Much obliged.

  119. 2013-10-31 01:16:00

  120. you want this now2013-12-15 08:43:23

    F2kO4T I truly appreciate this blog article.Thanks Again. Awesome.

  121. 2013-12-15 08:43:25

  122. check it out2014-01-09 00:44:48

    t7EE6b I loved your post. Great.

  123. 2014-01-09 00:44:50

  124. nice site here2014-01-16 01:59:31

    eJRGmV I appreciate you sharing this blog.Thanks Again. Much obliged.

  125. 2014-01-16 01:59:35

  126. stunning seo guys2014-01-30 19:01:08

    7VFVy1 I am so grateful for your post.Thanks Again. Really Great.

  127. 2014-01-30 19:01:11

  128. stunning seo guys2014-02-28 18:22:37

    uU2rUn Very neat article.Much thanks again. Really Great.

  129. 2014-02-28 18:22:41

  130. awesome things!2014-02-28 21:37:12

    Er6OMY Enjoyed every bit of your blog.Much thanks again. Awesome.

  131. 2014-02-28 21:37:14

  132. 2014-03-09 10:06:52

  133. best prices2014-03-22 14:00:27

    B92LM6 Wow, great blog.Much thanks again. Great.

  134. 2014-03-22 14:00:29

  135. best prices2014-03-22 16:29:03

    ohevDo I think this is a real great blog.Really thank you! Really Cool.

  136. 2014-03-22 16:29:05

  137. best prices2014-04-01 10:59:04

    xjfXwa A round of applause for your article.Really thank you! Cool.

  138. 2014-04-01 10:59:29

  139. 2014-04-07 13:00:18

  140. awesome things!2014-04-21 11:30:36

    zUptLC Thanks a lot for the post. Really Cool.

  141. 2014-04-21 11:30:39

  142. best prices2014-05-11 16:56:35

    uuYBGS Very informative blog post.Thanks Again. Keep writing.

  143. 2014-05-11 16:56:38

  144. 2014-05-12 12:41:13

  145. 2014-05-20 17:47:14

  146. 2014-05-23 19:10:49

  147. seo cheap2014-06-04 18:48:00

    C6ILbT I loved your blog article.Really looking forward to read more. Will read on...

  148. 2014-06-04 18:48:06

  149. cheap seo services2014-06-17 20:21:02

    q7kH4n Wow, great article post.Really thank you! Keep writing.

  150. 2014-06-17 20:21:04

  151. good backlinks2014-06-19 21:31:46

    ZmcpwT Appreciate you sharing, great blog.Much thanks again. Will read on...

  152. 2014-06-19 21:31:48

  153. awesome seo2014-07-04 11:10:07

    1MSv6u Fantastic article post.Much thanks again. Really Cool.

  154. 2014-07-04 11:10:12

  155. crorkz matz2014-08-01 20:59:15

    sZZOks Thanks for sharing, this is a fantastic blog article.Thanks Again.

  156. 2014-08-01 20:59:17

  157. matzcrorkz2014-08-03 21:02:49

    OG6k9q I think this is a real great article.Really thank you! Want more.

  158. 2014-08-03 21:02:51

  159. crorkz2014-08-04 22:15:51

    iX3E5K Muchos Gracias for your article post.Really thank you! Fantastic.

  160. 2014-08-04 22:15:54

  161. matzcrorkz2014-08-04 22:28:45

    AzJnSJ I loved your blog article.Really thank you! Awesome.

  162. 2014-08-04 22:28:47

  163. 2014-10-06 18:13:31

  164. 2014-10-06 18:23:49

  165. 2014-10-13 12:47:52

  166. 2014-10-14 04:56:55

  167. 2014-10-16 22:29:14

  168. crorkz jremy2014-11-23 19:46:27

    stsHLO There is noticeably a bundle to identify about this. I believe you made some nice points in features also.

  169. 2014-11-23 19:46:30

  170. 2014-11-29 21:23:07

  171. 2014-12-01 21:20:18

  172. 2015-01-06 13:12:31

  173. crorkz mattz2015-01-16 00:19:20

    m4eYRf magnificent post, very informative. I wonder why the other experts of this sector do not notice this. You should continue your writing. I am sure, you have a huge readers' base already!

  174. 2015-01-16 00:19:22

  175. crorkz mattz2015-01-16 05:24:05

    qCd2Sj Great write-up, I'm regular visitor of one's web site, maintain up the excellent operate, and It's going to be a regular visitor for a long time.

  176. 2015-01-16 05:24:07

  177. 2015-05-02 05:31:21

  178. 2015-07-14 17:25:18

  179. 2015-07-15 21:52:40

  180. 2015-08-04 06:38:31

  181. 2015-08-05 10:59:48

  182. 2015-08-11 16:31:24

  183. 2015-09-22 15:24:49

  184. 2015-09-25 18:56:38

  185. 2015-09-30 11:39:19

  186. 2015-10-30 08:30:18

  187. 2015-11-24 21:26:22

  188. 2016-02-04 16:39:15

  189. 2016-04-11 06:51:26

  190. 2016-04-28 08:10:52

    of course like your website site but you must test the spelling on quite a few within your posts. Many of them are rife with spelling problems and that i in finding it very troslbeuome to tell the reality then all over again I’ll certainly come again all over again.

  191. 2016-04-28 08:10:57

  192. 2016-04-28 21:19:07

  193. 2016-04-29 02:14:22

  194. 2016-04-29 20:05:27

  195. 2016-04-30 02:35:02

  196. 2016-05-09 06:23:54

  197. 2016-05-31 00:51:14

  198. 2016-06-09 13:52:22

  199. 2016-06-13 12:34:21

  200. 2016-06-18 09:47:24

  201. 2016-06-23 00:44:32

  202. 2016-07-05 18:18:37

  203. 2016-07-19 02:18:27

  204. 2016-07-21 23:29:03

  205. 2016-07-27 23:34:58

  206. 2016-08-08 12:44:06

  207. 2016-08-12 19:29:05

  208. 2016-09-12 09:28:47

  209. 2016-10-12 10:37:57

  210. 2016-11-09 23:03:40

  211. 2016-12-06 01:57:50

  212. 2016-12-27 06:38:45

  213. 2016-12-28 19:26:22

  214. 2017-01-15 18:54:41

  215. 2017-02-03 20:29:08

  216. 2017-03-11 04:46:51

    I don't know who you wrote this for but you helped a brhtoer out.

  217. 2017-03-11 04:46:53

  218. 2017-04-13 14:30:08

  219. 2017-04-14 13:09:09

  220. 2017-04-15 06:20:04

  221. 2017-04-16 01:06:19

  222. 2017-07-05 18:36:46

  223. 2017-07-22 18:00:36

  224. 2017-08-06 09:47:27

  225. 2017-08-20 20:31:07

  226. 2017-09-04 10:46:29

  227. tits tits tits2017-11-08 11:12:11

    4B81qZ This is a great web page, might you be interested in doing an interview about just how you created it? If so e-mail me!

  228. 2017-11-08 11:12:13

  229. suba me2018-05-30 21:18:57

    fh0Zfv Just a smiling visitor here to share the love (:, btw great pattern.

  230. 2018-05-30 21:18:59