Przypadkowy przechodzień

AAA

Maciej Wiśniewski

Zygmunt Bauman pytany o własne życie, odpowiada, że „jest najnudniejszym z tematów, o jakich mógłby i chciałoby mu się mówić”. Choć jest jednym z najlepszych storytellers współczesnej socjologii, zarzeka się, że nie potrafi opowiadać historii o sobie.

Według wielu, żaden inny socjolog nie jest w tak bliskim kontakcie z Zeitgeist, czyli „duchem czasów”, a jego analiza – tak blisko codziennego życia. Bo pisząc eseje o ludziach starannie im się przygląda. Sam jednak nie lubi być obserwowany. Nie krył niezadowolenia, gdy jeden z kolegów napisał impresję z bliższej obserwacji jego prywatnego życia.

Zapytany, zwykle odpowie pytaniem, a poproszony o opinię, najczęściej zacytuje innego autora. A jednak powszechnie uważany jest za jednego z najwybitniejszych i najbardziej wpływowych myślicieli społecznych na świecie. Jego pojęcia – jak czytamy w uzasadnieniu przyznanej mu w zeszłym roku prestiżowej Nagrody Księcia Asturii w dziedzinie Komunikacji i Nauk Społecznych – „są wybitnie wartościowymi instrumentami dla zrozumienia otaczającego nas świata, który zmienia się w zastraszającym tempie”.

To nie ja myślę, to myśli się myślą

Jego najważniejsze prace to „Prawodawcy i tłumacze” (1987) oraz „Nowoczesność i Zagłada” (1989). W pierwszej pioniersko analizował postmodernizm jako fenomen intelektualny, druga, przyjęta początkowo niezwykle chłodno, należy dziś do dziesiątki najczęściej cytowanych książek o Holocauście. Dowodził w niej, że Zagłada nie była chwilowym wybuchem irracjonalności czy też efektem niemieckiego barbarzyństwa, ale logiczną konsekwencją rozwoju nowoczesności. Ale, choć uważa się go za jednego z „proroków” postmodernizmu, nigdy nie był jego apologetą. Po krótkim okresie fascynacji porzucił ten termin i ukuł nowy – „płynną nowoczesność”.

Przechodząc w 1990 roku na emeryturę ze stanowiska kierownika katedry socjologii na Uniwersytecie w Leeds, powiedział sobie, że miast dla kolegów po fachu, będzie odtąd pisać dla „zwykłych” ludzi. Zmienił strategię, stawiając na bliższy kontakt z life-world, zamiast opasłych zaczął wydawać małe książeczki (Büchleins) i ze standardowego badacza przekształcił się w „pisarza socjologii”. Od kilkunastu lat wydaje się pisać jedną i tę samą książkę o zmianie stanu nowoczesności. Zgodnie z jego analizą, nie tylko władza przepływa w ręce sił ponadnarodowych, ale i rozpływają się stare instytucje „łado-twórcze”, w wyniku czego pozostawieni jesteśmy bez stałych punktów odniesienia, skazani na indywidualne poszukiwania płynnych tożsamości i norm.

To opus maior publikuje niejako odcinkami w kolejnych Büchleins takich jak: „Sztuka życia”, „Wspólnota. W poszukiwaniu bezpieczeństwa w niepewnym świecie”, „Płynne życie”, „Zindywidualizowane społeczeństwo”, „Konsumowanie życia”, „Płynne czasy. Życie w epoce niepewności”, „Płynny lęk”, „Społeczeństwo w stanie oblężenia”, itd. Pytany o etapy twórczości, wiodące tematy i zróżnicowanie pod względem ich ujęcia, odpowiada:

„Nie łatwo byłoby mi wskazać taką cezurę, gdybym próbował. Ale nie próbuję. Moje zainteresowania same z siebie się jakoś rozgałęziają i pączkują, czy jak to pisał Gilles Deleuze ‘kłączują’. Małą mam nad tym kontrolę i w małym stopniu wynika to z góry powziętych postanowień. Jak sugerował Claude Lévi-Strauss – ‘to nie ja myślę, to myśli się myślą’”.

Mimo upływu lat nie zamierza odpoczywać: każdego roku publikuje kolejne dwie, trzy książki, pisze niezliczone artykuły, przygotowuje obszerne wstępy i posłowia do prac innych autorów. Równie hojnie udziela wywiadów, traktując tę formę za ważne narzędzie popularyzacji swoich poglądów. Zazwyczaj woli je w formie pisemnej, wychodząc z założenia, że jeśli pytający rzeczywiście chce wiedzieć, co pytany sądzi o danych sprawach, jest to o wiele bardziej efektywne rozwiązanie. Tak m.in. powstał najnowszy tom „rozmów” – „Living on Borrowed Time” („Żyjąc w czasie pożyczonym”) – przygotowany przez meksykańską socjolożkę Citlali Rovirosę-Madrazo, w których Bauman skondensował swe poglądy na różnorodne zagadnienia, dotyczące m.in. państwa opiekuńczego, kryzysu finansowego i konsekwencji „kultury kredytu”, czy biotechnologii.

By zdać sobie sprawę z tempa jego wypełnionego po brzegi pracą życia, wystarczy spojrzeć na kalendarz jednego miesiąca: w końcu października 2010 roku, po odebraniu Nagrody Księcia Asturii, spędził kilka dni w Hiszpanii, głównie udzielając wywiadów, zaraz potem wziął udział w wideokonferencji z Buenos Aires, następnie kilka dni przebywał na zaproszenie w Polsce, dalej w Leeds, tylko po to, by obsłużyć kolejne wywiady prasowe i telewizyjne, kolejny wyjazd do Bratysławy i Wiednia, i znów kilka dni w Polsce, z powrotem do Leeds, i znowu Polska z „maratonem” spotkań z okazji, przypadających na 19 listopada, jego 85. urodzin...

Zapytany o najbliższe plany, odpowiada: „Obecnie głównie komponuję kolejne odczyty i jeżdżę z nimi po świecie. Za parę miesięcy ukaże się zbiór moich ostatnich esejów „Collateral Casualties of Inequality” („Uboczne ofiary nierówności”). Piszę także, sporadycznie, „dziennik niecodzienny” – komentarze „na gorąco” do kolejnych zwrotów i zakrętów świata, w miarę ich intelektualnego oswajania. Jak daleko uda się to posunąć – bóg jeden raczy wiedzieć...”.

Pesymizm Intelektu – Optymizm Woli

Na pierwszy rzut oka z socjologicznej literatury Baumana zionie głęboki pesymizm. Na próżno właściwie szukać w niej dobrych wieści – jego krytycyzm i sceptycyzm wobec otaczającego nas świata wydają się bezbrzeżne, pozostawiając czytelnika w poczuciu bezradności. „Cierpimy dziś wszyscy z racji rozwodu mocy (Macht) z polityką (Politik). Miotamy się w potrzasku między mocami zdolnymi coś zmienić, lecz tak naprawdę niechętnymi działaniu na rzecz zmiany z powodu ograniczeń, jakie zmiana by na ich swawolę nałożyła, a instytucjami niezdolnymi do naprawy, bo wyzutymi i ogołoconymi z niezbędnej do tego mocy. Sprawa zatem nie w tym, że nie umiemy się porozumieć, ale w bezsile wszelkich porozumień...” – mówi Bauman i te kilka linijek dobrze oddaje ogólny ton jego analizy.

Choć wzywa do poszukiwania i ocalenia polityki, zaraz podkreśla, że nie ma żadnej przestrzeni publicznej, żadnej agory, gdzie można by ją uprawiać. Choć wskazuje na konieczność samoorganizacji, by przeciwstawić się dominującej asymetrii kapitał-praca, zaraz dodaje, że jest to kwestia globalna i że w tej, jak i w innych sprawach, jesteśmy pozbawieni „globalnych narzędzi do rozwiązywania globalnych problemów”. Gdy pośród niepohamowanej indywidualizacji dostrzega ruchy społeczne, podkreśla zarazem, że nie stanowią one alternatywy dla dominującego porządku, bo w najlepszym razie tylko opóźniają nieco pochód „Juggernauta kapitalizmu”. A niedawny kryzys finansowy nie był według niego oznaką porażki, lecz ogromnego sukcesu kapitalizmu, który wytrenował nas w kulturze kredytu. Pomimo implozji rynków finansowych i załamaniu się starej „normalności”, nie ma nowej, która by ją zastąpiła.

Keith Tester, angielski socjolog, profesor na Uniwersytecie w Hull, który w latach 80. doktoryzował się u Baumana, autor kilku poświęconych mu prac, w tym także tomu rozmów z nim „O pożytkach z wątpliwości” (Warszawa, 2005), uważa, że zarzuty o pesymizm Bauman są o wiele przesadzone. Choć przyznaje, że jego pierwsze książki cechował większy optymizm (Bauman miał wówczas nadzieję, że nowoczesność można jeszcze naprawić), a kolejne, bardziej sceptyczne, służyły już tylko poszukiwaniu sposobów na przeżycie w płynnej nowoczesności. Sam Bauman, mówiąc niegdyś o różnicy pomiędzy optymizmem a pesymizmem, podkreślał, że optymista to ten, który myśli, że świat, w którym żyjemy jest najlepszym z możliwych, a pesymista, to ten, który podejrzewa, że optymista może mieć rację. Tylko, że – wraz z Clausem Offem, od którego wziął to rozróżnienie – wyklucza się z tej opozycji, mając nadzieję, że świat, owszem, może być lepszy.

Prawdziwa lekcja Baumana wydaje się być następująca: po pierwsze winniśmy studiować nasze społeczeństwo, wyłaniające z coraz bardziej zglobalizowanej, zindywidualizowanej, sprywatyzowanej kondycji oraz nie poprzestawać na jego kwestionowaniu; po drugie procesy społeczne są wynikiem poczynań i decyzji ludzi, nie ma w nich nic nieuchronnego (tak jak Holocaust, zdeterminowany przez logikę nowoczesności, ale nie nieuchronny).

Wszystko zatem leży w naszej mocy. W tym sensie baumanowska dychotomia pesymizm-optymizm wzbogacona zostaje o nowy element – nadzieję. Centralną rolę Bauman przyznaje tutaj etyce, a w jego dziele pojawia się napięcie pomiędzy wiarą w człowieka, a nie-wiarą w świat. „Byłbym tu pewnie w mniejszości – mówi Keith Tester – ale jeśli miałbym wysunąć jedną fundamentalną krytykę twórczości Baumana, to powiedziałbym raczej, że jest ona nazbyt optymistyczna, zbyt przepełniona wiarą w człowieka”. Podobnie uważa Peter Beilharz, australijski socjolog, profesor Uniwersytetu La Trobe w Melbourne, autor m.in. „Zygmunt Bauman – Dialectic of Modernity”, nazywając polskiego myśliciela „antropologicznym optymistą”. Jednak, inaczej niż Tester, wstrzymuje się z krytyką. Według niego Bauman nie boi się być posłańcem złych wieści, ponieważ ma nadzieję, że jesteśmy w stanie im zaradzić. „W trakcie jednej z konferencji” – wspomina Beilharz – „gdy ktoś z publiczności zarzucił Baumanowi zbytni pesymizm, ten odpowiedział: 'Jeśli komunikuję wam złe nowiny, to tylko po to, abyście coś z tym zrobili!'”.

Europa: bez-nadziejna przygoda

„Żyć bez nadziei w ‘ciemnych czasach’, jak je nazwała Hannah Arendt, trudno. Ale trudno też – nie będąc mistykiem ani anachoretą – żyć z nadzieją nie zakotwiczoną, nie uwiązaną do czasu ani miejsca, duchem bez ciała... A i nie pozwolą ludzie na takiej lotnej nadziei poprzestać, zamęczą pytaniami o konkrety: ‘a na czym te swoje nadzieje opierasz?’, ‘a jakie masz na to dowody, że nie płonne, że nie mrzonki to z palca wyssane?’...” – mówi Bauman i dodaje, że pytania o pesymizm towarzyszyły wszystkim publicznym wystąpieniom z jego udziałem. „Chyba, że mówiłem o Europie. Wtedy pytano mnie, dlaczego jestem takim optymistą!”. To nie przypadek. Swoją nadzieję Bauman w dużym stopniu ulokował waśnie w Europie. Poświęcił jej też osobną książkę – „Europa. Niedokończona przygoda” (Kraków, 2005). Stary Kontynent, według niego, jako jedyny wykazał umiejętność współżycia z „Innym”. Ludzie różnych kultur, języków, wyznań, zamieszkujący relatywnie niewielkie przestrzenie nauczyli się skutecznie negocjować warunki koegzystencji. Zauważył to wcześniej i nazwał zjawiskiem „gościnności” Immanuel Kant, w malutkiej, zapomnianej a odkurzonej przez Baumana rozprawie „Pomysły do ujęcia historii w aspekcie światowym” –

skoro ziemia jest kulą, nie ma dokąd uciec i ludzie muszą nauczyć się ze sobą żyć.

„Gościnność”, według Baumana, jest czymś, co Europa mogła zaoferować światu. Niestety, kiedy w ostatnich kilku dekadach z wolna zaczęła pogrążać się w dekadencji, reszta świata przestała być dla niej przyjazna i „gościnna”. Ten argument zdaje się działać w dwie strony: także i Europa, niepewna swej tożsamości, przekształciła się w Festung Europa, nie-gościnną twierdzę. „Europa, dom rodzinny Kanta, proroka gościnnego świata, świeci dziś planecie przykładem... niegościnności. Zresztą, na swoją własną zgubę. Najbardziej imponujące wynalazki techniczne służą zatrzaskiwaniu i uszczelnianiu bram, przyskrzynianiu intruzów. A przecież owi intruzi to nie tylko ludzie pragnący, by Europa wygrzebała ich z niedoli. To także poniekąd jej ofiary – ludzie, których w niedolę wtrąciła forma życia przez Europę niegdyś wymyślona i przetestowana, a później gorliwie eksportowana na inne kontynenty. Forma życia, która masowo produkuje ludzi zbędnych, na złom i przemiał przeznaczonych – odrzuty ‘racjonalizacji’ i odpady ‘postępu gospodarczego’. Jako pionier ‘modernizacji’, Europa globalnymi rozwiązaniami ratowała się przed lokalnie wytwarzanym kłopotem ‘przeludnienia’; teraz domaga się od innych ziem (które do obsesji ‘modernizowania się’ skusiła lub przymusiła), by szukały lokalnych rozwiązań dla globalnie produkowanych kłopotów”.

Problemy widać nie tylko na przedmurzu, ale i wewnątrz – wraz z kryzysem Europa zaczęła ponad wspólnotowe rozwiązania przedkładać krajowe cięcia, a ograniczając sferę socjalną poczęła wyrzekać się już zupełnie zdolności ochrony swych obywateli przed konsekwencjami „negatywnej globalizacji”. Termin ten stosuje Bauman na określenie globalizacji finansów i handlu, w opozycji do „globalizacji pozytywnej” instytucji politycznych i prawnych... „Powtarzam do znudzenia: rozwiązania problemów stwarzanych globalnie mogą być tylko globalne. Nie można winić Europy, za to, że nie potrafi takich problemów własnymi środkami i na własnym tylko podwórku rozwiązać. To zresztą, w ostatecznym rachunku, dodaje otuchy, bo demaskuje złudność pomysłu Festung Europa. Można tylko, a i trzeba, mieć Europie za złe, że niewiele uczyniła (nic w gruncie rzeczy), i równie niewiele dziś czyni, dla promowania ‘pozytywnej globalizacji’ – jedynego sposobu na okiełznanie globalizacji ‘negatywnej’ i ratunek przed jej niszczycielskimi skutkami” – tłumaczy Bauman.

„Przygoda Europa” zdaje się nie spełniać pokładanej w niej nadziei. „Czy pomyliłem się? Być może. Europa wbrew zapowiedziom i nadziejom nie ma już nic (bo mieć nie chce) do zaoferowania światu. Co teraz z nadzieją? W tym ją dziś pokładam, że przy obecnym stanie świata, instynkt samozachowawczy i poczucie moralne nakazują te same poczynania – albo w tej globalnej łodzi, w której wszyscy jesteśmy stłoczeni, będziemy sobie w wiosłowaniu nawzajem pomagać, albo wszyscy razem pójdziemy na dno...”.

Bez-celowe użycie rozumu

Jedną z głównych cech postawy Zygmunta Baumana jest brak programów i wstrzymanie się od podpowiadania praktycznych rozwiązań. „Unika wskazywania dróg, ponieważ wierzy, że człowiek pozostawiony własnemu rozumowi potrafi działać etycznie.” – mówi Keith Tester. „Poza tym jego sposób myślenia charakteryzuje głęboka skromność. Świadomy tego, że nie może znać wszystkich odpowiedzi, wstrzymuje się od ich udzielania, poprzestając na ogólnej orientacji, identyfikowaniu największych problemów i wyzwań”. W pracach Baumana nie ma programów, jest za to – zgodnie z najlepszą montaignowską tradycją – próba postawienia problemu. Zamiast celów czy wytyczonej drogi, orientowany etycznie i politycznie kierunek – sprawiedliwsze społeczeństwo. Zapytany o ten „skromny” charakter swojego projektu, mówi: „Cornelius Castoriadis uznał ‘niekwestionowanie siebie’ za najgroźniejszą dolegliwość naszego świata. A znów Maurice Blanchot powiadał, że odpowiedź jest nieszczęściem pytania. Podpisuję się oburącz pod oboma stwierdzeniami.

Celem stawiania pytań jest poszukiwanie odpowiedzi, a nie odpowiedź, jaka pytaniu wybija zęby i obcina pazury. A więc staram się od lat, wprawdzie nieporadnie, artykułować pytania i dezartykułować odpowiedzi”.

To baumanowskie „artykułowanie pytań” i „dezartykułowanie odpowiedzi” jest najlepszym przykładem „publicznego użycia rozumu” – egalitarnego, uniwersalnego myślenia, niezależnego formułowania poglądów i komunikowania ich innym członkom społeczeństwa, jednej z największych, według Kanta, zdobyczy Oświecenia. Jego przeciwieństwem jest „prywatne użycie rozumu”, czyli myślenie podporządkowane jakiemuś zewnętrznemu, pozytywistycznemu celowi, skoncentrowane np. na wąskim „rozwiązywaniu problemów”.

Zanegowaniem dziedzictwa kantowskiego „publicznego użycia rozumu” jest tzw. „proces boloński”, czyli trwająca od końca lat 90. reforma europejskich uniwersytetów, zakładająca m.in. standaryzację nauczania, większą specjalizację i pragmatyzację zadań. Podporządkowując szkolnictwo wyższe wymogom rynku i „myślenie” zastępując „opiniami ekspertów”, przesuwa w swej istocie akcent z „publicznego” na „prywatne”, pozbawiając nas wszystkich zdolności kwestionowania naszego społeczeństwa. Dla Kanta byłoby to ograniczenie wolności jednostki. To o tyle istotne, że jak pokazał Bauman w „Prawodawcach i tłumaczach”, intelektualiści (czy też dajmy na to ‘eksperci’) sami w sobie nie są „odpowiedzią”, ale „częścią problemu”. Odpowiedzi winniśmy zaś szukać razem. Choć Kant w swym eseju „O wiecznym pokoju” zalecał, by władza konsultowała się z filozofami, nie przewidział oczywiście narodzin totalitarnych ideologii wieku XX. i roli intelektualistów w ich kształtowaniu. Ale równie niebezpieczni mogą być intelektualiści całkiem wolni (Karl Jaspers w latach 60., po zdetonowaniu przez Chiny pierwszej bomby atomowej, doradzał nuklearny atak prewencyjny na Państwo Środka, celem „zachowania światowego pokoju”... ). Między innymi dlatego Bauman daje jasno do zrozumienia, że nie pasuje do korytarzy władzy i stroni od bieżącej polityki. A nawet – jak podkreśla Keith Tester – formułując swoje zalecenia uważa, aby nie mogły być wykorzystane przez polityków.

Polityczna dygresja

W tym sensie Bauman jest na antypodach postawy jaką prezentują np. Jürgen Habermas, quasi oficjalny ideolog Unii Europejskiej, myśliciel bardzo samemu Baumanowi bliski, czy też Lord Anthony Giddens, czołowy brytyjski socjolog, ideolog martwej już dziś „Trzeciej Drogi” i „New Labour” Tony’ego Blaira (nota bene tak różni Bauman i Giddens, darzą się ogromnym szacunkiem i wzajemnie cenią swoje prace).

Ale myśl polskiego socjologa, dość niespodziewanie i niezależnie od jego postawy, zaczęła przenikać do oficjalnej polityki wraz z niedawnym objęciem przez Eda Milibanda przywództwa Partii Pracy w Wielkiej Brytanii. Ojciec Eda, Ralph, marksistowski socjolog również o polsko-żydowskich korzeniach, wykładał w Leeds i przyjaźnił się z Baumanem. Jego synowie, Ed i David, obaj aktywni dziś politycy brytyjskiej lewicy, wychowali się w atmosferze intelektualnej, na której autor „Płynnej nowoczesności” odcisnął swoje wczesne piętno. Program odradzających się w opozycji laburzystów, zwłaszcza wezwanie do budowy „dobrego społeczeństwa” (good society), w dużym stopniu inspirowany jest myślą Zygmunta Baumana. Potwierdza to Neal Lawson, angielski publicysta, autor opublikowanej niedawno książki o kulturze konsumpcyjnej „All Consuming”, dedykowanej zresztą polskiemu socjologowi, pracujący niegdyś dla Gordona Browna, dziś jeden z koordynatorów lewicowej „grupy nacisku” Compass. „Od dłuższego czasu promujemy idee Baumana na angielskiej lewicy. Fakt, że dziś przejmuje je Miliband – orędując za wspólnotą czy wstawiając się za wykluczonymi – jest wynikiem zarówno jego osobistej historii z Baumanem, jak i działań Compassu” – mówi Lawson.

Równie niespodziewanie sam Bauman zajął w tym kontekście stanowisko, życząc laburzystom odzyskania moralnej busoli i wyrażając nadzieję, że lewica na Wyspach się odrodzi. Ale bardziej niż intelektualny, reakcja ta miała charakter raczej czysto ludzki. Proszony o radę czy właściwe jego zdaniem kierunki działań odpowiada z właściwą sobie przekorą:

„Na tego typu pytania, nader często mi zadawane, odpowiadam z reguły irlandzkim dowcipem: kierowca zatrzymuje samochód i pyta przypadkowego przechodnia o drogę do Dublina – na co zagadnięty odpowiada – ‘Drogi Panie, gdybym ja chciał jechać do Dublina, nie z tego miejsca bym zaczął!’.”

I dodaje: „Ale do Dublina jechać trzeba, innego miejsca, niestety, nie mamy. Jednak nie posiadając żadnych talentów proroka ani kwalifikacji doradcy polityków, a uznając racje wspomnianego wyżej irlandzkiego przechodnia, nie potrafię być dużo bardziej od niego w znalezieniu drogi pomocny...”.

Metodyczny brak metody

„Bauman jest teoretykiem, który usiłuje ukazać nam mechanizmy i zjawiska zachodzące we współczesnym świecie. Uczynić je widocznymi. I robi to w o wiele bardziej przystępny sposób, niż inni. Tak jak Giddens świetnie ukazał niektóre ograniczenia nowoczesności epoki Oświecenia, tak Bauman czyni to samo w odniesieniu do nowoczesności nam współczesnej – skomplikowanej i globalnej” – mówi Saskia Sassen, holenderska socjolożka, profesorka na Uniwersytecie Columbii w Nowym Jorku, autorka „Territory, Authority, Rights: From Medieval to Global Assemblages”. Na „komunikatywność” socjologii Baumana zwraca uwagę również Keith Tester, twierdząc, że poprzez swoje książki stara się z czytelnikiem rozmawiać. Jego dzieło jest dziełem otwartym, w ciągłym procesie. To nieustająca krytyka i kwestionowanie nas samych oraz otaczających nas instytucji. W tym sensie, dodaje Tester, nie ma też jednego, ostatecznego sposobu odczytania Baumana.

Peter Beilharz, jeden z najciekawszych baumanowskich interpretatorów do najważniejszych składowych socjologicznej praxis Baumana zalicza krytykę nowoczesności, porządku i konformizmu, weberowski marksizm (termin ukuty przez Maurice’a Merleau-Ponty’ego na połączenie krytyki komodyfikacji Marksa z krytyką racjonalizacji Webera), wschodnioeuropejską myśl krytyczną oraz socjologię „nadwyżki ludzkości i nadmiaru”.

Ten ostatni aspekt wydaje się dziś szczególnie aktualny, w momencie, gdy jak podkreśla Bauman w „Pracy, konsumpcjonizmie i nowych ubogich”, na naszej planecie zabrakło już miejsca do składowania produkowanych przez „ładotwórstwo” i postęp gospodarczy „ludzi-odpadów” (co nie jest argumentem geograficznym, ale politycznym). Jego „socjologia nadmiaru” polega nie tylko na wskazaniu, że nadmiarem jest sama nowoczesność i niezaspokojony w swym apetycie kapitalizm (pożerający kolejne „zielone, dziewicze łąki” nieskomodyfikowanych dotąd obszarów naszej planety i życia społecznego) oraz że był nim w swych zamiarach socjalizm państwowy, ale jest także wezwaniem do umiarkowania i skromności.

Bauman nie pretenduje do oryginalności. Jak Walter Benjamin w swych monumentalnych „Pasażach” (których polskie wydanie opatrzone zostało nota bene obszernym posłowiem Baumana o Benjaminie-intelektualiście) „nie ma nic do powiedzenia, tylko do pokazania”. Nie rozwinąwszy żadnej własnej, osobnej metody socjologicznej, przetwarza zatem, zderza ze sobą stare teorie oraz spojrzenia i w poszukiwaniu nowej syntezy, przysposabia je do dzisiejszego obrazu świata. Jest przy tym nie tylko eklektyczny, ale i żarłoczny, wszędzie właściwie znajdując inspirację – w filozofii, literaturze, filmie, kulturze popularnej itd. Najważniejsze intelektualne wzorce Baumana to Georg Simmel, Max Weber oraz Antonio Gramsci, który m.in. ocalił dla niego humanistyczny ładunek marksizmu oraz wskazał zawsze otwarty horyzont możliwości. Sam Bauman zawsze dodaje jeszcze swoich polskich nauczycieli - Stanisława Ossowskiego i Juliana Hochfelda. Do stylu Baumana, co zauważył Peter Beilharz, najlepiej pasuje termin przypisany Simmlowi – „socjologiczny impresjonizm”.

Zygmunt bez szkoły

Brak metody oznacza także brak określonej socjologicznej szkoły. Zresztą, jak podkreśla Tester, zasięg intelektualnych i kulturowych odniesień Baumana jest nazbyt szeroki, aby można byłoby, ot tak, po prostu, powielać jego sposób pracy. Mimo to, jest w Wielkiej Brytanii grupa socjologów – wśród nich sam Tester – uważających się nie tyle za spadkobierców Baumana, ile dłużników stylu myślenia, dziedziczących po nim nie metodologię, ale etyczne i polityczne koordynaty.

Ale są także i krytycy. John Goldthorpe, angielski socjolog, uczeń Norberta Eliasa, twórcy socjologii figuracyjnej, kładącej nacisk na kategorię procesu, miał określić polskiego socjologa mianem „szarlatana”, który „wszystko bierze z głowy”. Tester twierdzi, że większość środowiska akademickiego nie wie co począć z Baumanem: „Głównym zarzutem jest brak metodologii, lecz najczęściej miast bezpośredniej krytyki, po prostu się go ignoruje”.

W świecie, jednymi z pierwszych krajów, które „podchwyciły” Baumana były Hiszpania i Włochy. Opublikowane niedawno „44 Letters from the Liquid Modern World” są zbiorem felietonów z włoskiego dziennika La Reppublica, w których na bieżąco komentował „gorące tematy” takie jak kryzys czy świńska grypa. Bauman „przyjął się” także w Niemczech, Skandynawii i Ameryce Łacińskiej. Stosunkowo najpóźniej we Francji: „Nowoczesność i Zagładę” wydano tam dopiero kilka lat temu. Najmniej przyjaznym gruntem okazały się Stany Zjednoczone. W eseju „Towards a Critical Sociology” Bauman przyznał, że niczego nie nauczył się od „papieża” amerykańskiej socjologii – Talcotta Parsonsa. USA ze swoim bardzo specyficznym, stricte instytucjonalnym charakterem socjologii, kultem szkół i ich twórców, nie pozostały mu widać dłużne. Nie oznacza to, że brak tam myśli krytycznej, ale i ona wtłoczona jest w te same, obce Baumanowi, ramy, co dobrze pokazuje przykład Immanuela Wallersteina. Ma on swoją metodę (analizę „systemów-światów”), szkołę oraz stojącą na jej straży instytucję Fernand Braudel Center. Richard Sennett, bliski Baumanowi amerykański socjolog, słusznie więc zauważał, że ten podjął dobrą decyzję, aby nie pozostawać w USA, gdzie trafił na krótko po wyjeździe z Izraela. Skazało by go to na marginalizację. A tak, w Wielkiej Brytanii znalazł miejsce, z którego mógł dogodnie mówić na cały świat.

Pisarz socjologii

Bauman okazał się dla brytyjskiej socjologii zjawiskiem zupełnie nowym. Nie tylko ze względu na charakter analizy, ale – jak tłumaczy Tony Blackshaw, angielski socjolog, autor wydanej w 2005 roku książki „Zygmunt Bauman” – również ze względu na swój zmysł pisarski (choć angielski nie jest przecież jego pierwszym językiem) i talent do opowiadania. Zamiast autorskiej metody socjologicznej wymyślił „swój własny sposób obserwowania rzeczywistości”, stworzył „język i pojęcia do opowiadania o nich”. Zamiast przypadków wywiedzionych z badań, zdecydował się na operowanie „typami idealnymi’, oryginalną poetyką i metaforą, z kategorią „płynności” na czele. Dzięki niej przybliża nam to, co „niestabilne”, bo – jak mówi Saskia Sassen – „zadaniem kategorii jest zatrzymanie na chwilę danego procesu, abyśmy mogli go dokładniej zbadać. Dzięki 'płynności’ Bauman dokonał świetnego wybiegu umożliwiającego lepsze zrozumienie naszej obecnej kondycji” – mówi Sassen.

Bauman swą socjologiczną praktyką, nie tylko wymusza, oscylujące w stronę literatury, poszukiwanie nowych kategorii na określenie swej pracy (może „pisarz socjologii” byłoby najwłaściwszym określeniem?), ale i ma zwyczaj przenoszenia na pole nauk społecznych pisarzy, do grona „najprzenikliwszych socjologów” zaliczając m.in. Franza Kafkę i Milana Kunderę. W pracach pierwszego widać bowiem jak „stała” wówczas nowoczesność generowała typowe dla niej poczucie „braku miejsca” i „braku pewności”, drugi dostarcza pojęć na oddanie atmosfery naszego „płynno-nowoczesnego” życia, charakteryzującego się zarówno „nieznośną lekkością”, jak i przeżywanego w poczuciu jakby „było gdzie indziej”. Odbierając Nagrodę Księcia Asturii, odniósł się w swej mowie do Miguela de Cervantesa – autora, jak podkreślił, powieści wszech czasów – jako „ojca nauk społecznych”. Autor „Don Kichota”, według niego, jako pierwszy osiągnął to, co badacze społeczni starają się, z różnymi efektami, bezustannie uzyskać – „zerwał zasłonę” (odwołanie do Kundery) uprzedzeń i mitów, skrywającą świat, który chcemy zrozumieć.

Horyzonty i przypisy

Bauman traktując socjologię jako „rodzaj pisania” przejawia też typowo literackie podejście – nieustannie przerabia kilka stałych pomysłów, z którymi chce dotrzeć do czytelnika. Pisząc, pożycza nie tylko od filozofów (Rorty, Habermas), socjologów (Pierre Bourdieu, Richard Sennett, Ulrich Beck, Giorgio Agamben), ale także od autorów takich jak Jorge Luis Borges, Albert Camus, Italo Calvino, Georges Perec, Josif Brodski., czy wspomnianych już Kundery i Kafki.

Od Calvino Bauman zapożyczył nie tylko imperatyw „opowiadania historii”, ale i sposób portretowania członków swojego „płynnego” społeczeństwa – jako mieszkańców jego „niewidzialnych miast”, takich np. jak Leonia, „gdzie zaawansowanie nowoczesnego kraju najlepiej dałoby się zmierzyć wielkością zsypisk odpadów i odrzutów, a także i zastępami odrzuconych i odpadłych ludzi...”. Rzut oka na „Wykłady amerykańskie. Sześć propozycji na nowe tysiąclecie”, opublikowany cykl odczytów Calvino z połowy lat 80. na Uniwersytecie Harvarda, traktujących o największych wyzwaniach stojących przed literaturą u progu kolejnego Milenium, pozwala dostrzec w nich nie tylko zbiór zasad, jakie Bauman-pisarz mógłby wziąć pod uwagę, ale wręcz podręcznik baumanowskich terminów i program jego studiów avant la lettre. Calvino, sam inspirując się takimi autorami jak Arystoteles, Boccacio, Flaubert, Queneau, Perec, czy Kundera, pisał bowiem o Lekkości, Szybkości, Dokładności, Przejrzystości, Wielorakości (pracę nad szóstą konferencją przerwała śmierć). To także zbiór wyzwań stojących przed naszym społeczeństwem, w którym, jak notował w „Płynnym życiu” Bauman, cytując Ralpha Waldo Emersona, „ślizgając się po cienkim lodzie, jedynym naszym bezpieczeństwem jest szybkość...”.

Mimo, że u Calvino „szybkość” oznaczała akurat „precyzyjność”, a u Baumana „prekaryzację” i „poczucie niepewności”, tak jak włoski prozaik, mimo zagrożeń, głęboko ufał w literaturę, tak Bauman, głęboko, mimo wszystko, ufa w nasze społeczeństwo i tworzących je ludzi.

Do tej konstelacji warto też dopisać José Saramago, z którym Bauman dzieli podobną wrażliwość wobec świata. Jego ulubiona powieść portugalskiego noblisty to „As intermitências da morte”, której akcja rozpoczyna się wraz z tym, jak w pewnym kraju ludzie przestają umierać... Jeden z krytyków wpisywał ją w tradycję kafkowską – tak jak u Kafki w „Metamorfozie”, niemożliwe zdarzenia stają się prawdopodobne po przyjęciu nadrzędnej niemożliwości, czyli przeobrażanie się głównego bohatera w robaka, tak u Saramago, gdy śmierć przestaje zbierać swoje żniwo, wszystko nagle staje się możliwe, choćby to, że kostucha zmienia się w piękną kobietę i zakochuje w pewnym wiolonczeliście...

To niejako horyzont baumanowski – wszystko, co obserwujemy i czego doświadczamy wokół, jest tak niewiarygodne, że aż możliwe.

Nawet inny, sprawiedliwszy świat i społeczeństwo.

Życie: instrukcja przerobu

Jak mało u którego autora, w przypadku Baumana życie i dzieło wzajemnie się przenikają. Osobiste doświadczenia nie tylko dostarczają tematów ale i warunkują ich ujęcie. Odrzucając weberowskie przekonanie, że socjologia ma być neutralną sferą pozbawioną osobistych wartości, Bauman otworzył ją na swoje własne przeżywanie, łącząc „socjologiczną wyobraźnię” z „osobistymi zmartwieniami”. Autor „Płynnego życia” lubi podkreślać, iż „po to by twórczość miała jakąkolwiek wartość, musi być wtórnym przerobem własnych przeżyć”.

Urodzony w 1925 roku w Poznaniu, po wybuchu II Wojny Światowej wyjechał z rodzicami z Polski do Związku Radzieckiego, by następnie już jako oficer wojska polskiego dotrzeć aż do Berlina. Po wojnie zamieszkał w Warszawie, służąc jeszcze początkowo w Korpusie Bezpieczeństwa Wewnętrznego, z którego został wydalony w 1953 roku. Z biegiem czasu rozwinął na Uniwersytecie Warszawskim karierę akademicką, sytuując się także w nurcie szeroko rozumianego rewizjonizmu. W 1968 roku w wyniku antysemickiej i nacjonalistycznej kampanii został zmuszony do opuszczenia Polski i zrzeknięcia się obywatelstwa. Wyjechał do Izraela, ale zniechęcony m.in. panującym tam nacjonalizmem (dopiero co uciekł przed innym) opuścił Bliski Wschód. Po krótkiej tułaczce po świecie powrócił do Europy i osiadł w Wielkiej Brytanii.

Pisząc o tak zróżnicowanych zagadnieniach, jak nowoczesność i jej wcielenia, Holocuast, wolność, etyka, bezpieczeństwo, wspólnota, praca, socjalizm, konsumpcja, strategie życiowe, tożsamość, globalizacja, bieda, strach, Europa, czy miłość, każdego z nich w różnym stopniu doświadczył w trakcie życia, rozpiętego pomiędzy Wielkim Kryzysem lat 30. XX wieku, erę totalitaryzmów, „złotą epokę” kapitalizmu, zmierzch społeczeństwa producentów i rozwój społeczeństwa konsumpcyjnego, aż po ostatni kryzys finansowy.

To osobiste zorientowanie oraz longue dureé jego spojrzenia czynią je zupełnie wyjątkowym. Tylko człowiek, który sam doświadczył trudów asymilacji, mógł tak przejrzyście pisać o tożsamości. Tylko myśliciel skazany początkowo na tułaczkę po świecie mógł rozwinąć tak osobisty stosunek do Europy. Tylko świadek zmierzchu społeczeństwa producentów, był w stanie tak dokładnie uchwycić doniosłość przejścia z etyki pracy do estetyki konsumpcji. Opus magnum Baumana – „Nowoczesność i Zagłada” – zawdzięcza wiele konceptualnym ujęciom Theodora W. Adorno i Maxa Horkheimera z ich „Dialektyki Oświecenia”, ale więcej jeszcze wpływowi i inspiracji osobistej historii ukochanej żony Janiny – zmarłej w grudniu 2009 roku – z czasów wojny i okupacji, spisanych m.in w tomie wspomnień „Zima o poranku”. Zresztą tylko człowiek głęboko szczęśliwy w miłości, mógł napisać taką książkę jak „Płynna miłość”. Zygmunt Bauman powtarza, że Gramsci pokazał mu „co”, Simmel „jak”, a Janina – z którą był, jak podkreśla, „jedną osobą dwojga imion” – „dla kogo”.

Ale uchylając w ten sposób nieco drzwi do swojego przeżywania, trzyma jednocześnie mocno nogę na innych – tych do życia prywatnego. I gdy Peter Beilharz napisał „Płaszcz Baumana” – osobistą refleksję z wizyt w Leeds i obcowania z polskim socjologiem, ten poczuł się dotknięty. „Pamiętam też – dodaje Beilharz – że gdy recenzował moją książkę o Bernardzie Smithie, jednym z czołowych australijskich intelektualistów, napisał, że za bardzo zajmuję się w niej ornitologiem, a przecież powinny mnie interesować także ptaki...”.

Po szóste: konsekwencja

Choć Italo Calvino nie zdążył przygotować swej szóstej „propozycji”, wiadomo jaki miała nosić tytuł – „Consistency”. Dosłownie „konsystencja”, ale także „zgodność” i „konsekwencja”. A konsekwencja to bardzo adekwatne określenie na związek baumanowskiego dzieła i życia. Wzywając do „krytyki nadmiaru” sam proponuje i udowadnia swym skromnym, zakotwiczonym od prawie 40 lat na przedmieściach Leeds życiem, że wyjście poza imperatyw bezgranicznej konsumpcji jest możliwe i że samo życie może się szczęśliwie toczyć bez pogoni za coraz to nowymi jego wcieleniami. Podczas inauguracji The Bauman Institute na Uniwersytecie w Leeds we wrześniu 2010 roku, choć całe wydarzenie i towarzysząca mu konferencja z udziałem kilkuset osób z całego świata poświęcone były właśnie jemu, zabrał głos tylko raz...

Jedyny nadmiar znaleźć można w jego ogromnej życzliwości, bijącym w osobistych kontaktach cieple oraz niesłychanej wprost gościnności, która jest świętą regułą w jego domu.

Mimo powątpiewania w świat, zachowuje nadzwyczajny wręcz optymizm osobisty. Odróżnia go to od wielu myślicieli, takich jak choćby Adorno, w jesieni życia pogrążonych w głębokim defetyzmie. Uosabiając „pesymizm intelektu” i „optymizm woli”, o których mówił Antonio Gramsci, Bauman głosi: to, że świat jest jaki jest, nie znaczy, że zamieszkujący go ludzie nie powinni go zmieniać.

Jednocześnie, nader często, zarówno prywatnie, jak i publicznie, lubi „narzekać” na swoje „niewybaczalnie długie życie”. Odpowiadając na pytania czy udzielając kolejnego wywiadu, raz po raz zaznacza, że daje tym samym „swoje ostatnie, pewnie w obu znaczeniach tego słowa, przemyślenia”. Tytuł, przywoływanych już, rozmów – „Żyjąc w czasie pożyczonym” – jest również podobną aluzją...

„Pamiętam jak przytaczał kiedyś słowa Tomasza Manna o tym, jak ważne jest umrzeć w odpowiednim momencie. Dla Zygmunta przygotowanie się do śmierci to zasadniczy element sztuki życia w ogóle” – mówi Tester. Zresztą śmierci poświęcił Bauman osobny tom – „Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia” (1998). I, jak twierdzi Beilharz, to bodaj jego ulubiona, spośród własnych, książka. Argumentował w niej, że śmierć nie tylko jest wielką nieobecną w socjologii, ale i warunkiem istnienia kultury w ogóle. Tylko w jej obliczu tworzymy, podtrzymujemy tradycje, szukając sposobów na „przeżycie własnej śmierci”. Jest ona dla Baumana nie tylko jest konstytutywną ideą naszego społeczeństwa, ale i horyzontem naszych o nim wyobrażeń i granicą możliwości tego, jakim mogłoby ono być.

„Od paru miesięcy zacząłem znowu podróżować z odczytami, uciekając od samotności po śmierci Jasi. Na wokandzie jeszcze wiele takich wyskoków – prowokuję los, proszę kostuchę o nieco pośpiechu, ułatwiam nieuchronności robotę...”.


Wypowiedzi Zygmunta Baumana, jeśli nie podano inaczej, pochodzą z prywatnej korespondencji autora.

odsłuchaj zawartość strony wersja do druku

  1. Andrzej 2011-03-06 21:07:05

    co tu tak pusto

  2. MMhahZDZxZSXxUASqP2011-09-15 23:19:31

    This makes everything so compleetly painless.

  3. yDunrOMQLP2011-09-16 02:00:42

    Never would have thunk I would find this so iinsdpensable.

  4. AXhfVjayZ2011-10-10 02:17:42

    I was raelly confused, and this answered all my questions.

  5. Frances 2011-11-30 09:58:36

    No offense, but i suggest adding a facebook like button for the blog!

  6. plaiprosaria2011-12-29 07:30:05

    buy for more for more

  7. Brother Sewing Machine2012-02-03 13:05:03

    I suggest adding a "google+" button for the blog!

  8. oem software2012-02-11 03:15:40

    8GtArI Gripping! I would like to listen to the experts` views on the subject!!....

  9. Buy oem Software2012-02-12 06:32:55

    PWRUwk Scribbler, give me a student's record-book!))))

  10. Buy oem Software2012-02-12 08:37:14

    kcTW3p Author, keep doing in the same way..!!

  11. montreal photographer2012-02-21 15:46:13

    I am glad that your blog is constantly evolving. Such posts only gain in popularity!...

  12. montreal photographer2012-02-21 16:56:56

    Yeah, it is clear now !... Just can not figure out how often do you update your blog?!...

  13. Wayne Boich2012-02-21 17:41:13

    GWmGbD Sorry for the off-topic, could you tell where I can get such a nice pattern for my blog ?!...

  14. Above Ground Pool Prices2012-02-23 20:13:03

    Current blog, fresh information, I read it from time to time!!...

  15. Aging Cream For Men2012-02-23 20:19:45

    Yeah, it is clear now !... From the very beginning I did not understand where was the connection with the title !!...

  16. cocoa bean2012-02-28 02:58:37

    Yet, much is unclear. Could you describe in more details!...

  17. rent jump houses2012-02-28 03:49:23

    Hooray! the one who wrote is a cool guy..!

  18. Surf Sunglasses2012-02-28 04:39:32

    Are you interested in webmaster`s income?!...

  19. gratisspinn2012-02-28 05:01:37

    Youth rock band "Ranetki" says thank you for such a wonderful blog..!

  20. vimax scam2012-02-28 14:59:22

    Somewhere in the Internet I have already read almost the same selection of information, but anyway thanks!!...

  21. Bamboo Eyewear2012-02-28 15:21:47

    Cool! You have answered. I'll take a quote! The meaning of life and everything else. Decided. No kidding!...

  22. faSyZmkxeILlIxPz2012-09-11 16:24:14

    Phenoemanl breakdown of the topic, you should write for me too!

  23. 2012-09-11 16:24:16

  24. 2012-09-12 02:23:44

  25. 2012-09-12 13:28:03

  26. 2012-09-13 19:37:59

  27. 2012-10-12 04:59:45

  28. FIyCcpJhQeG2012-11-13 19:16:42

    Piotrze, jest Pan wg mnie urażonym, zawsze mądrzejszym, tonującym wszlikee przejawy ostrości człowiekiem.Końcf3wki nie zrozumiałem, do zacytowanych uprzejmości proszę jeszcze dodać, że chodzę na pasku sił wstecznictwa i reakcji oraz moja blognotka została opłacona pospołu przez radiestetf3w i wrf3żki. Oczywiście pod stołem i w naturze, gdyż ceny słoiczkf3w z zapachem nietoperza i oddechem ropuchy ostatnio poszły mocno w gf3rę.@ gshegoshPiotrze, mylisz ślepą nomen omen _wiarę_ w naukę z wiarą w metodę naukową.Nie bardzo, staram się to rozrf3żniać. Naprawdę Oczywiście, że żaden naukowiec nie będzie zadowolony z obalenia jego hipotezy, ale postęp w nauce dokonuje się dlatego, że nie ma w niej świętości, każdy może zaatakować dowolnie ugruntowaną teorię i jeśli przeprowadzi przekonujący dowf3d obalić ją.Owszem, co zresztą potwierdza to, co napisałem wcześniej wczorajsze przekonania o podwalinach naukowych jakiejś teorii dziś nie muszą być prawdziwe. Dzisiejsze przekonania nie muszą być prawdziwe jutro, dlatego też nie podoba mi się wywyższanie się bijące z tego listu. Dziś Lombroso ze swoimi teoriami postawiony byłby pewnie obok wrf3żbitf3w. Za kilka(naście/dziesiąt) lat dzisiejsi fizycy niektf3rych specjalności mogą być stawiani obok rf3żdżkarzy. I nie, nie oznacza to zrf3wnania przeze mnie fizyki z rzucaniem zaklęć. Jeśli ktoś tak to rozumie, powinien podszkolić się w czytaniu ze zrozumieniem.Generalnie to raczej temat na dyskusję o historii nauki, niż na dyskusję o sensowności istnienia oficjalnej listy zawodf3w oraz na wybif3rczość autorf3w tego listu.Tymczasem wszlikee paranormalności i religijności są z definicji niemalże niepodważalne. Nie wolno pytać o dowody na istnienie boga, bo on po prostu istnieje. Nie wolno pytać o dowody na jasnowidzenie, bo obecność sceptyka powoduje spadek zdolności wrf3żbity. Bardzo wygodnie.Dlaczego nie wolno pytać? Ależ wolno i jestem za tym, żeby pytać. Grunt, żeby do takich rzeczy podchodzić neutralnie, bez hurraoptymizmu, ale też i bez założenia a priori, że to kant i bzdura. Byte napisał, że jasnowidz nie wytłumaczy, czemu ma te zdolności. Śmiem twierdzić, że dziś Rembrandt nie potrafiłby powiedzieć, czemu potrafi malować tak fantastyczne dzieła. Teoretycznie każdy głupi potrafi przeczytać podręczniki malarskie, kupić farby i naszpikować się wiedzą, ale to nie oznacza, że namaluje Straż nocną . Mam wrażenie, że do dziś nie jesteśmy w stanie wyjaśnić, z czego bierze się talent i jak nim obdarzyć kogoś z ulicy.Sęk w tym, że zagadnieniami paranormalnymi nikt się raczej na poważnie nie zajmuje i nie kojarzę rzeczywistych programf3w badań na szeroką skalę. Owszem, kojarzę luźne informacje związane z badaniami z lat Zimnej Wojny, ale one w większości są utajnione. Eksperymenty mające dowodzić istnienia/nieistnienia odrzucam, bo robione są przez zwolennikf3w czy sceptykf3w pod założoną tezę. Z metodami naukowymi, o ktf3rych wspominałeś na początku, ma to niewiele wspf3lnego.Zresztą brak takich badań wcale mnie nie dziwi. Wyobraźmy sobie dziś profesora, ktf3ry rzuca hasło stwf3rzmy program badań paranauki X, aby raz na zawsze rozwiać wątpliwości . Założę się o flaszkę, że natychmiast posypałyby się głosy potępienia, że to bzdura, że marnotrawienie publicznego grosza, że lepiej zbadać wydajność tucznika z kwintala czy pylenie trawy pod wpływem nasłonecznienia. A czy te głosy miałyby oparcie w badaniach naukowych, ktf3rych wyniki przeczą istnieniu tych zjawisk? Obawiam się, że nie. Zmarnowałem dziś parę godzin, ale poza kilkoma kwestionowanymi eksperymentami nie ma opisf3w badań naukowych jasno obalających rf3żne paranauki. Żeby było jasne: nie oznacza to automagicznego potwierdzenia ich istnienia. Dla mnie brak rzetelnych badań potwierdzających / obalających oznacza jedno temat nie został przebadany.Co do jakiejś tam przytaczanej przez Ciebie skuteczności e2809czdalnego widzeniae2809d, poproszę o namiar na jakiś artykuł z dokładnym opisem doświadczenia, jakoś nie wydaje mi się, by było to przeprowadzone w sprawdzalnych warunkach i powtarzalne.Jeśli dobrze pamiętam, ekipa CIA od zdalnego widzenia zajmowała się tym 20 lat, a wyniki były sprawdzane w oparciu o dane z innych źrf3deł wywiadowczych. Zresztą na wejście proponuję lekturę wspomnień Harolda Puthoffa jest tam trochę historii, detali i bibliografii. Reszty musisz poszukać sam, aż tak bardzo mnie to nie interesuje. Prawdę mf3wiąc od CIA wolałbym uzyskać informacje o polskich pilotach latających w ich misjach, ale kilka lat temu spuścili mnie na drzewo Fakt, że jakieś tam tajne badania nie są ujawnione jest żadnym dowodem rf3wnie dobrze mogą nie być ujawnione, bo odpowiedzialne osoby wstydzą się przyznać do zmarnowania pieniędzy podatnikf3w.Nie takie pieniądze podatnikf3w marnowano przez dziesięciolecia i nikt się tym nie przejmował. Z tym że nie oczekuj wynikf3w z ostatnich lat, obawiam się że odtajniono dokumenty jedynie do 1995 roku, gdy oficjalnie programy CIA zakończono, a temat przeszedł pod opiekę DIA.Wracając do pierwotnego tematu e28094 dlaczego nie dopisać do listy zawodf3w także złodzieja, wyłudzacza, kopistf3w kart kredytowych, itp.? Przecież te e2809czawodye2809d są wykonywane nie mniej powszechnie, niż radiestezja i wrf3żbiarstwo.Z tej racji, że te zajęcia są jednoznaczne z łamaniem prawa. Radiestezja i wrf3żbiarstwo nie. Owszem, zdarzają się tam przypadki łamania prawa, ale takowe zdarzają się przypuszczalnie w każdej profesji.Mf3wisz o konstytucji, a przytoczony fragment zawiera informację o wyjątkach określonych w ustawie.No i ustawy wykluczają pewne grupy zawodf3w legalnych, ale do wykonywania ktf3rych musisz mieć papif3r . Tych nie wolno Ci wykonywać wedle uznania, musisz najpierw zostać namaszczony , czy to studiami, czy też egzaminem zawodowym.Myślę że nie ulega wątpliwości, że zawf3d płatnego mordercy nie powinien mieć PKD i być możliwy do zarejestrowania w e2809cjednym okienku od działalności gospodarczeje2809d. Podobnie, nie można zarejestrować i płacić podatkf3w od dochodf3w z wyłudzania kredytf3w z bankf3w lub pieniędzy od emerytek. Dlaczego wyłudzanie pieniędzy e28094 bywa że i publicznych e28094 przez gości, ktf3rzy kawałkiem gałęzi wykrywają wodę lub takich, co to e2809cświadomie wykorzystują nadzdolności do przewidywania przyszłoście2809d ma być traktowane inaczej?Nie dostrzegasz podstawowej rf3żnicy wyłudzanie kredytf3w, morderstwa czy kradzieże to działalność zawsze związana z łamaniem określonych przepisf3w Kodeksu Karnego oraz z działaniem wbrew woli pokrzywdzonego. Ciężko bowiem kogoś okraść czy zamordować za jego zgodą.Wrf3żbiarstwo czy radiestezja nie jest z założenia związana z łamaniem prawa, jak też nie jest z założenia jednoznaczna z działaniem wbrew woli ofiary . Ba, najczęściej ofiara dobrowolnie przychodzi do wrf3żki i płaci za wizytę. Jakby ciężko tutaj mf3wić o łamaniu prawa, bo przecież swoje pieniądze mogę wydać na książki, wrf3żkę, wf3dkę czy panienki. A jak mnie stać, to i na wszystko jednocześnie. Z kolei jeśli urzędnik publiczny wydaje na to kasę, to czemu chcesz ścigać radiestetę? Ścigaj urzędnika, toż to on wydał kasę!W tym miejscu pozwolę sobie na powrf3t do starannie omijanej kwestii, o ktf3rej wspomniałem, czyli o duchownych. Skoro autorzy listu potępiają wrf3żbitf3w i radiestetf3w, czemu nie napisali o duchownych wszelkich wyznań? Jest ich parę sztuk w wykazie. Czyżby dlatego, że w grę wchodzi religia / wiara? Jeśli tak, to i od radiestetf3w czy wrf3żbiarzy należałoby się odstosunkować, albowiem są grupy ludzi, ktf3rzy w owe rzeczy wierzą i za działania rytualne są skłonne płacić ofiarę.

  29. 2012-11-13 19:16:45

  30. 2012-11-14 02:57:14

  31. 2012-11-16 01:33:13

  32. 2012-11-16 16:02:41

  33. 2012-11-17 01:57:45

  34. maillot foot junior2013-01-02 18:37:12

    I am so grateful for your post.Thanks Again.

  35. loss weight pills2013-02-02 09:05:42

    tgjVVm Really enjoyed this article post.Much thanks again. Great.

  36. 2013-02-02 09:05:44

  37. IEnttrKcKEgJvrXtWX2013-02-07 04:33:30

    got an illustration on the fcberlin blog for their Daily Deutsch feraute. I made a piece for das Eichhf6rnchen. Head on over to find out what it means.a0a0 Transcript"I'll come to bed in a few minutes" "'Kay" "I just need to figure out

  38. 2013-02-07 04:33:32

  39. 2013-02-08 16:38:14

  40. 2013-02-23 14:18:32

  41. buy clomid2013-02-28 20:17:28

    qIfsyW I really like and appreciate your post. Really Cool.

  42. 2013-02-28 20:17:31

  43. buy viagra online2013-03-03 07:07:31

    ulGTi4 I loved your blog article.Really looking forward to read more. Fantastic.

  44. 2013-03-03 07:07:33

  45. click here2013-03-03 12:10:37

    jVSPAM Great, thanks for sharing this post.Much thanks again. Will read on...

  46. 2013-03-03 12:10:40

  47. viagra online2013-03-03 16:53:25

    WOACXX Very neat post.Really looking forward to read more. Awesome.

  48. 2013-03-03 16:53:27

  49. bookmarks2013-03-13 21:55:37

    3WED7u A big thank you for your blog post.Really thank you! Really Great.

  50. 2013-03-13 21:55:40

  51. bookmaring service2013-03-13 22:04:07

    X5I1GK Very good blog.Really looking forward to read more. Really Cool.

  52. 2013-03-13 22:04:24

  53. bookmarks2013-03-14 12:48:25

    2e4zfp Really appreciate you sharing this blog post.Really looking forward to read more. Cool.

  54. 2013-03-14 12:48:29

  55. bookmarks2013-03-14 18:02:40

    z4g8fQ Enjoyed every bit of your blog post. Fantastic.

  56. 2013-03-14 18:02:42

  57. buy cipro2013-03-15 17:46:10

    Fantastic blog post.Really thank you! Keep writing.

  58. buy cipro2013-03-15 18:16:25

    Muchos Gracias for your post.Really thank you! Will read on...

  59. generic viagra no prescription2013-03-15 19:24:55

    Very neat article.Much thanks again. Really Cool.

  60. buy generic viagra2013-03-15 19:55:23

    Thank you for your blog article.Really looking forward to read more.

  61. cheap cialis2013-03-15 21:03:44

    Thanks-a-mundo for the article post.Really thank you! Will read on...

  62. cialis online2013-03-15 21:34:37

    I appreciate you sharing this blog post.Really looking forward to read more. Will read on...

  63. 20mg levitra2013-03-15 22:43:26

    Thank you ever so for you blog.Really looking forward to read more. Will read on...

  64. Buy Levitra online uk2013-03-15 23:14:43

    Really appreciate you sharing this article post.Really thank you! Want more.

  65. 2013-03-23 07:14:13

  66. futurerennisance2013-03-23 21:19:11

    Śmieszne fotki tumblr </ url> dla was , miłego dnia!

  67. 2013-04-27 09:39:32

  68. 2013-05-06 08:56:05

  69. camera buying guide2013-05-14 07:15:42

    onM2qm Hey, thanks for the article. Really Great.

  70. 2013-05-14 07:15:44

  71. good seo2013-05-25 08:28:59

    zE6ykq Thanks-a-mundo for the article post.Really thank you! Fantastic.

  72. 2013-05-25 08:29:01

  73. good seo2013-05-26 01:42:17

    6mLfHi Wow, great post.Really thank you! Really Cool.

  74. 2013-05-26 01:42:19

  75. 2013-05-27 14:03:01

  76. seo service2013-05-28 08:38:30

    Qn2kfy I loved your article.Really thank you! Fantastic.

  77. 2013-05-28 08:38:32

  78. seo service2013-05-28 13:09:26

    Nc9Rqp Thanks for sharing, this is a fantastic blog post. Fantastic.

  79. 2013-05-28 13:09:29

  80. 2013-05-28 17:33:33

  81. ccna books free download 2013-06-07 19:52:31

    Thanks for one’s marvelous posting! I truly enjoyed reading it, you will be a great author.I will be sure to bookmark your blog and will often come back in the foreseeable future. I want to encourage you continue your great writing, have a nice evening!

  82. social bookmarks2013-06-19 12:41:02

    Q9hnkp Thanks again for the article.Really looking forward to read more. Want more.

  83. 2013-06-19 12:41:04

  84. 2013-06-24 10:52:32

  85. 2013-06-28 22:56:17

  86. great service2013-07-04 18:21:45

    3vuDyv Say, you got a nice article.Really looking forward to read more. Fantastic.

  87. 2013-07-04 18:21:47

  88. BartekOstaszewski2013-07-20 22:36:15

    Ciezko jest znalezc www.culturecongress.eu w googlach na niektore slowa kluczowe, przydaloby sie pozycjonowanie, polecam podpiac sie podpiac system wymiany linkow, im wiecej masz podstron tym wiecej punktow otrzymasz. Punkty mozesz przeznaczyc na linki do twojej strony czyli masz seo za darmo.
    Wystarczy poszukac w google - seo stronka z seo poradami - tu jest wszystko opisane, napewno ci sie przyda, ruch na stronie powinien wzrosnac nawet kilka razy
    pozdro

  89. lBTYAMCDVDRwVAWazz2013-07-23 18:01:26

    A round of applause for your blog post.Much thanks again. Want more.

  90. jfQbyGFQvMqvV2013-07-24 19:32:04

    I really enjoy the article post.Really thank you! Cool.

  91. news2013-07-26 12:43:04

    3xWtC5 Say, you got a nice article post. Will read on...

  92. 2013-07-26 12:43:07

  93. best news2013-08-02 16:12:18

    Very neat article post.Thanks Again. Cool.

  94. amazing news2013-08-02 20:37:22

    msr8xs Very good article post.Thanks Again. Keep writing.

  95. 2013-08-02 20:37:24

  96. 2013-08-13 05:16:22

  97. great link buildng2013-08-19 15:08:47

    fqjCsa Enjoyed every bit of your blog. Really Cool.

  98. 2013-08-19 15:08:49

  99. awesome links for you2013-08-20 05:33:03

    zPXPke Very informative article post.Thanks Again. Much obliged.

  100. 2013-08-20 05:33:06

  101. best link building2013-09-04 01:42:22

    M98LD5 Hey, thanks for the article post.Really looking forward to read more. Fantastic.

  102. 2013-09-04 01:42:24

  103. seo service2013-09-05 16:23:06

    qf5qiW Hey, thanks for the blog.Much thanks again. Awesome.

  104. 2013-09-05 16:23:08

  105. link building2013-09-06 01:06:53

    cDjwKJ Very neat blog post.Really looking forward to read more. Will read on...

  106. 2013-09-06 01:06:57

  107. seo service2013-09-06 04:55:06

    v0YN1n Thanks for the post. Want more.

  108. 2013-09-06 04:55:08

  109. claririucherb2013-09-06 14:16:02



    www.icamtech.net

  110. the best seo service2013-09-06 17:48:21

    3P0tdp Great, thanks for sharing this blog post.Really thank you! Fantastic.

  111. 2013-09-06 17:48:24

  112. make money online2013-09-11 23:23:30

    wi0Apy I cannot thank you enough for the article post. Keep writing.

  113. 2013-09-11 23:23:32

  114. online business2013-09-12 19:03:53

    wvYfvD Very neat article post. Cool.

  115. 2013-09-12 19:03:55

  116. only for 5 dollars2013-09-13 02:12:47

    xRH5QJ Thanks again for the article.Thanks Again. Want more.

  117. 2013-09-13 02:12:49

  118. only for 5 dollars2013-09-13 04:38:30

    lyOmVJ Great article post.Really thank you! Fantastic.

  119. 2013-09-13 04:38:32

  120. online business2013-09-13 05:31:05

    J48GwT Very neat blog article. Awesome.

  121. 2013-09-13 05:31:07

  122. cheap link building2013-09-24 14:12:03

    9RUVy0 Enjoyed every bit of your blog.Really thank you!

  123. 2013-09-24 14:12:05

  124. best link build2013-10-16 01:00:36

    oqY5cT I loved your blog post.Much thanks again. Keep writing.

  125. 2013-10-16 01:00:38

  126. best link build2013-10-16 06:09:19

    pgLykT A big thank you for your article post.Really looking forward to read more. Really Great.

  127. 2013-10-16 06:09:21

  128. PawellB2013-10-18 02:56:36

    Lubie wracac na ta strone ale musze przyznac ze ciezko bylo ja znalezc w google, byla gdzies na 4 stronie. Przydalo by sie jej pozycjonowanie polecam wpisac w google :
    seo porady
    i na 1 blogu znajdziesz ciekawy i darmowy sposob na podniesienie pozycji w wyszukiwarkach

  129. top seo guys2013-10-23 23:13:36

    zgDkId I am so grateful for your blog post.Thanks Again. Cool.

  130. 2013-10-23 23:13:38

  131. link building2013-10-25 15:52:07

    9kPm24 Really enjoyed this post.Really thank you! Fantastic.

  132. 2013-10-25 15:52:10

  133. 2013-10-25 21:55:43

  134. top seo guys2013-10-26 04:33:15

    E3ZlP9 Very good article. Really Cool.

  135. 2013-10-26 04:33:17

  136. take a look at it!2013-10-31 22:10:50

    BN95o1 I truly appreciate this post.Thanks Again. Cool.

  137. 2013-10-31 22:10:52

  138. 2013-11-15 04:03:43

  139. watch this2013-11-19 05:36:43

    AdD7kC Really enjoyed this blog.Much thanks again. Want more.

  140. 2013-11-19 05:36:45

  141. MircooJ2013-12-08 10:12:35

    I noticed that it's hard to find your blog in google, i found it on 18th spot, you should get some quality backlinks to rank it in google and increase traffic. I had the same problem with my website, your should search in google for - insane google ranking boost - it helped me a lot

  142. awesome seo thing2013-12-14 22:00:11

    XqGzkJ Wow, great blog post.Much thanks again. Really Cool.

  143. 2013-12-14 22:00:13

  144. 2013-12-27 18:44:27

  145. 2014-01-06 08:15:46

  146. check it out2014-01-07 16:41:00

    yUjTmV Say, you got a nice post.Thanks Again. Really Cool.

  147. 2014-01-07 16:41:02

  148. look at this2014-01-16 11:14:22

    IMsxN6 I am so grateful for your article post. Much obliged.

  149. 2014-01-16 11:14:24

  150. check it out2014-01-30 21:30:33

    ZOMptV I really liked your blog post.Much thanks again. Much obliged.

  151. 2014-01-30 21:30:36

  152. awesome things!2014-01-31 05:07:17

    GL6FVC I cannot thank you enough for the article post.Really thank you! Much obliged.

  153. 2014-01-31 05:07:19

  154. check it out2014-02-28 13:45:09

    uPBWpg I truly appreciate this article post.

  155. 2014-02-28 13:45:12

  156. better click this2014-03-08 08:54:37

    This website inspires me everyday, you should update it more often

  157. 2014-03-08 22:57:31

  158. 2014-03-09 07:27:47

  159. best prices2014-03-22 15:59:25

    hU35cD Thank you for your article.Really thank you!

  160. 2014-03-22 15:59:27

  161. seo for cheap2014-03-22 18:29:53

    y6S2f9 I really like and appreciate your post. Cool.

  162. 2014-03-22 18:29:57

  163. best prices2014-04-01 14:54:58

    mc7pYw I truly appreciate this blog post. Really Cool.

  164. 2014-04-07 13:00:43

  165. 2014-04-08 08:48:43

  166. awesome things!2014-04-17 14:03:53

    YCSsKd Enjoyed every bit of your article post.Thanks Again. Cool.

  167. 2014-04-17 14:03:56

  168. nrcYrXzUQpw2014-05-06 13:16:14

    wow, awesome blog article.Really looking forward to read more. Much obliged.

  169. zAfGTGBy2014-05-06 18:41:15

    I really enjoy the article post.Really looking forward to read more. Really Cool.

  170. nice seo guys2014-05-11 14:27:33

    LaxHjZ I am so grateful for your blog post.Much thanks again. Will read on...

  171. 2014-05-11 14:27:36

  172. best prices2014-05-12 09:40:40

    nRubo6 Thank you for your blog article.Much thanks again. Really Great.

  173. 2014-05-12 09:40:42

  174. 2014-05-17 05:10:47

  175. 2014-05-17 05:21:57

  176. 2014-05-17 05:32:03

  177. 2014-05-17 05:51:46

  178. 2014-05-19 09:41:30

  179. 2014-05-19 21:03:28

  180. 2014-05-21 07:52:24

  181. seo cheap2014-06-04 19:36:01

    ig9ZMx This is one awesome blog article.Really thank you! Will read on...

  182. 2014-06-04 19:36:03

  183. интернет реклама сайтов2014-06-13 05:21:27

    Spróbuj wzory internetową one obsługiwać wiele stron internetowych dla dorosłych .. ACE

  184. good backlinks2014-06-17 14:16:44

    4gcaa3 Really enjoyed this article.Much thanks again. Will read on...

  185. 2014-06-17 14:16:46

  186. good backlinks2014-06-18 01:49:56

    OOtjDC A round of applause for your blog post.Really looking forward to read more.

  187. 2014-06-18 01:49:58

  188. 2014-06-23 12:44:07

  189. 2014-07-01 20:19:36

  190. 2014-07-02 23:11:19

  191. 2014-07-03 23:50:01

  192. nice penalty removal2014-07-04 04:01:22

    tsKl5k Looking forward to reading more. Great blog article.Much thanks again. Really Cool.

  193. 2014-07-04 04:01:24

  194. cheap seo services2014-07-04 05:36:34

    bzv4u9 I really enjoy the article post. Really Cool.

  195. 2014-07-04 05:36:36

  196. 2014-07-05 03:56:59

  197. 2014-07-06 06:03:20

  198. 2014-07-09 06:44:17

  199. 2014-07-18 03:33:41

  200. 2014-07-18 20:58:43

  201. 2014-07-19 01:10:45

  202. 2014-07-19 04:27:42

  203. 2014-07-20 11:05:40

  204. mattew crorkz2014-08-02 01:56:07

    Ryq4Hr Very neat blog.Thanks Again.

  205. 2014-08-02 01:56:10

  206. crorkz matz2014-08-03 21:47:04

    HP0v8X Im thankful for the article.Much thanks again.

  207. 2014-08-03 21:47:06

  208. matzcrorkz2014-08-03 21:48:21

    PkpuL4 Thanks again for the article post.Really thank you! Cool.

  209. 2014-08-03 21:48:24

  210. crorkz2014-08-04 23:25:35

    abzIqb I really liked your post.Really thank you! Cool.

  211. 2014-08-04 23:25:37

  212. 2014-10-12 17:44:10

  213. 2014-10-13 17:26:25

  214. 2014-10-16 17:28:39

  215. 2014-10-17 07:08:13

  216. matz crorkz2014-11-23 23:09:16

    g5iX8U Hello, you used to write fantastic, but the last several posts have been kinda boring��� I miss your super writings. Past several posts are just a little bit out of track! come on!

  217. 2014-11-23 23:09:19

  218. louis vuitton outlet online store bags2014-11-24 17:50:44

    Cheap Authentic louis vuitton artsy mm | louis vuitton outlet online | louis vuitton handbags replica bags outlet shop online sale!

  219. louis vuitton luggage tag price bags2014-11-24 23:29:24

    Cheap Authentic louis vuitton artsy mm vs gm | louis vuitton outlet reviews | louis vuitton purses bags outlet shop online sale!

  220. Cheap Authentic louis vuitton artsy mm damier azur2014-11-25 13:58:07

    Cheap Authentic louis vuitton belt sizes | louis vuitton luggage ebay | louis vuitton shoes replica wholesale bags outlet shop online sale!

  221. louis vuitton speedy 40 reviews2014-11-25 19:52:23

    Cheap Authentic louis vuitton neverfull mm bag labor day giveaway | louis vuitton replica backpack | louis vuitton speedy 35 organizer bags outlet shop online sale!

  222. louis vuitton men wallet bags2014-11-26 02:12:38

    Cheap Authentic louis vuitton neverfull sizes | louis vuitton crossbody cheap | louis vuitton speedy 30 price 2014 bags outlet shop online sale!

  223. 2015-01-03 15:45:23

  224. 2015-01-03 20:06:11

  225. 2015-01-07 12:39:13

  226. 2015-01-11 10:17:00

  227. 2015-01-12 01:31:57

  228. crorkz mattz2015-01-16 01:23:10

    Xb6j9L Heya i'm for the primary time here. I came across this board and I in finding It really useful & it helped me out much. I am hoping to present something back and aid others like you aided me.

  229. 2015-01-16 01:23:12

  230. 2015-01-28 19:22:12

  231. 2015-04-19 00:55:47

  232. 2015-04-19 00:56:26

  233. 2015-05-03 00:40:57

  234. 2015-05-03 01:56:18

  235. 2015-06-24 17:09:28

  236. 2015-07-11 02:29:53

    Who could be surprised the Mass is so protnstaetised that it hinders rather than facilitates a proper belief in the Real Presence. If there's no real presence why bother?Homilies are something one might expect in a tutuorial on comparative religion or common room political discussions with a few biblical anecdotes' thrown in again; why bother?Holy water in the font looks more like soup if it hasn't dried out completely to sludge; political papers at the back of the the Church remind one how confusing' the catholic message is why bother?Churches rarely have the scent of Holy Incense any more, but smell like an office that has never been exposed to a single whiff of frankincense why bother?We bother because Christ really and truly is there in the Blessed Sacrament in the Tabernacle for those who have parishes where it can be found if we bother.Spending time before the Blessed Sacrament on an on going basis puts paid to all protests all the way back to luther, and long ago heresies. It would simply be great if our Church actually wanted to help us understand this.

  237. 2015-07-11 02:29:57

  238. 2015-07-11 14:16:39

  239. 2015-07-14 02:47:50

  240. 2015-07-15 20:03:25

  241. 2015-07-17 02:33:41

  242. 2015-07-18 13:13:04

  243. 2015-07-19 11:56:14

  244. 2015-08-05 12:42:58

  245. 2015-08-06 10:46:47

  246. 2015-08-09 05:18:40

  247. 2015-08-10 00:39:01

  248. 2015-08-10 00:40:01

  249. 2015-08-11 06:56:01

  250. 2015-10-05 07:14:11

  251. 2015-10-22 14:49:55

  252. 2015-10-24 02:48:01

  253. 2015-10-25 08:31:36

  254. 2015-10-26 14:32:45

  255. 2015-11-26 20:00:20

  256. 2016-01-11 08:50:52

  257. 2016-02-05 01:14:47

  258. 2016-02-06 18:27:55

  259. 2016-04-12 07:46:37

  260. 2016-05-09 01:59:11

  261. 2016-05-11 21:51:11

  262. 2016-05-13 03:46:00

  263. 2016-05-29 03:16:35

  264. 2016-05-30 20:35:49

  265. 2016-06-09 05:33:08

  266. 2016-06-13 20:33:37

  267. 2016-06-18 19:41:27

  268. 2016-06-23 09:02:30

  269. 2016-07-05 17:09:47

  270. 2016-07-19 01:43:13

  271. 2016-07-21 17:06:22

  272. 2016-07-27 17:26:17

  273. 2016-08-09 21:02:04

  274. 2016-08-11 07:12:29

  275. 2016-08-13 06:59:38

  276. 2016-08-13 11:31:42

  277. 2016-08-13 20:31:24

  278. 2016-08-14 07:10:37

  279. 2016-08-14 07:10:55

  280. 2016-09-12 23:52:23

  281. 2016-10-12 05:50:04

  282. 2016-10-25 15:14:20

  283. 2016-11-10 02:09:47

  284. 2016-12-06 01:51:23

  285. 2016-12-27 06:32:07

  286. 2016-12-28 09:44:41

  287. 2017-01-01 07:21:39

  288. 2017-01-02 01:30:07

  289. 2017-01-02 10:11:00

  290. 2017-01-02 10:51:44

  291. 2017-01-08 12:58:00

  292. 2017-01-15 17:44:00

  293. 2017-02-03 20:00:18

  294. 2017-02-22 23:23:38

  295. 2017-03-11 08:16:51

    Mariano.Ya he bajado la nueva version y sigo con el mismo problema.Por favor diganme que tengo que hacer, se me esta acabando el tiempo para dejar esto fus.ionando.GraciancEduardo FumbergMiatel[]

  296. 2017-03-11 08:16:54

  297. 2017-03-12 09:30:54

  298. 2017-03-15 01:25:36

  299. 2017-03-15 08:39:11

  300. 2017-03-15 14:02:14

  301. 2017-07-05 19:38:29

  302. 2017-07-22 14:25:48

  303. 2017-08-06 09:21:52

  304. 2017-08-20 15:24:45

  305. 2017-08-20 15:24:59

  306. 2017-08-20 15:25:27

  307. 2017-09-04 10:32:39

  308. 2018-01-24 20:34:50

  309. 2018-08-06 13:04:20

  310. 2018-11-27 10:39:59

  311. 2018-12-04 16:22:07

  312. 2018-12-09 02:23:43